दत्त जयंती कथा
दत्त जयंती का साजरी करतात? दत्तात्रेयांच्या जन्माची कथा
Ask AIधर्मस्थान टीम · अद्ययावत · 5 संदर्भ
मार्गशीर्ष पौर्णिमेला साजरी होणारी दत्त जयंती म्हणजे अत्री ऋषी आणि अनसूया यांचे पुत्र दत्तात्रेय यांचा जन्मोत्सव. दत्तात्रेयांमध्ये ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश यांची एकत्र उपासना होते. मार्कंडेय आणि भागवत पुराणांत त्यांच्या जन्माची कथा आहे आणि गुरुचरित्रात अनसूयेच्या सत्त्वपरीक्षेची लाडकी कथा आहे.
थोडक्यात: दत्त जयंती
- तिथी
- मार्गशीर्ष पौर्णिमा, सायंकाळी
- उपासना
- भगवान दत्तात्रेय, ज्यांच्यात ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश यांची एकत्र उपासना होते
- इतर नावे
- दत्तात्रेय जयंती, श्रीदत्त जयंती
मार्कंडेय पुराणातील अनसूयेचा वर
मार्कंडेय पुराणात (अध्याय १६–१७) प्रतिष्ठान नगरातील एका पतिव्रतेला कळते की मांडव्य ऋषींनी तिच्या पतीला सूर्योदयाला मृत्यू येईल असा शाप दिला आहे. आपल्या पातिव्रत्याच्या बळावर ती सूर्य उगवणारच नाही असे जाहीर करते आणि जग अंधारात बुडते. तेव्हा देव अत्री ऋषींची पत्नी अनसूया, जी स्वतः महान पतिव्रता म्हणून प्रसिद्ध होती, तिच्याकडे जातात. अनसूया सूर्य उगवू देते आणि त्या पतीला पुन्हा जिवंत करते.
प्रसन्न होऊन देव अनसूयेला वर मागायला सांगतात. ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश यांनी आपल्या पोटी पुत्र म्हणून जन्म घ्यावा, असा वर ती मागते (१६.८८–८९). त्यामुळे अत्री आणि अनसूया यांना तीन पुत्र झाले: ब्रह्मदेवांपासून सोम (चंद्र), विष्णूंपासून दत्तात्रेय आणि शंकरांपासून दुर्वास ऋषी (अध्याय १७).
भागवत पुराणातील अत्री ऋषींची तपश्चर्या
भागवत पुराण ही कथा अत्री ऋषींच्या बाजूने सांगते (४.१.१७–३३). अत्री आणि अनसूया ऋक्ष पर्वतावर गेले आणि अत्री ऋषी केवळ वायू भक्षण करत शंभर वर्षे एका पायावर उभे राहून तप करत होते. भगवंतासारखा पुत्र व्हावा अशी त्यांची प्रार्थना होती. तेव्हा ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश एकत्र प्रकट झाले आणि आपापल्या अंशाने पुत्र होतील असा वर दिला: ब्रह्मदेवांच्या अंशाने सोम, विष्णूंच्या अंशाने दत्तात्रेय आणि शंकरांच्या अंशाने दुर्वास (४.१.३३).
भागवत पुराण दत्तात्रेयांना विष्णूंचा सहावा अवतार मानते: अनसूयेच्या प्रार्थनेमुळे अत्रींच्या पोटी जन्मलेले, ज्यांनी अलर्क, प्रल्हाद आणि इतरांना आत्मज्ञान दिले (१.३.११).
गुरुचरित्रातील अनसूयेची सत्त्वपरीक्षा
बहुतेकांना माहीत असलेली कथा श्रीगुरुचरित्रातील आहे. सरस्वती गंगाधरांनी लिहिलेला हा दत्तसंप्रदायाचा मराठी ग्रंथ आहे (अध्याय ४). त्यात अनसूयेच्या सत्त्वाच्या प्रभावाने भयभीत झालेले इंद्र आणि देव त्रिमूर्तींना तिची परीक्षा पाहण्याची विनंती करतात. ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश ब्राह्मणांच्या वेषात अत्रींच्या आश्रमात येतात आणि वस्त्र न घालता आपल्याला भोजन वाढावे, अशी तिच्याकडे मागणी करतात.
अनसूया अतिथींना विन्मुख पाठवत नाही. ती पतीच्या चरणांचे चिंतन करते, तिन्ही अतिथींना आपलीच बाळे मानते, आणि तिन्ही देव तान्ही बाळे होतात. अत्री ऋषी परत आल्यावर तिला वर देतात आणि ती तिघांनी आपले पुत्र म्हणून राहावे असे मागते. ब्रह्मदेवांचे रूप चंद्र झाले, विष्णूंचे रूप दत्त झाले आणि शंकरांच्या रूपाला दुर्वास हे नाव मिळाले.
ही कथा जुन्या पुराणांत नाही, आणि वेगवेगळ्या कथनांत तिचे तपशील बदलतात, पण महाराष्ट्र आणि कर्नाटकातील दत्तभक्तीच्या केंद्रस्थानी ती आहे.
दत्त जयंती कशी साजरी होते
दत्त जयंती मार्गशीर्ष पौर्णिमेला साजरी करण्याची परंपरा जुनी आहे; वरील ग्रंथांत जन्माची तिथी दिलेली नाही. त्याआधीच्या दिवसांत अनेक भक्त संपूर्ण गुरुचरित्र सात दिवसांत वाचतात (सप्ताह पारायण). जन्मोत्सव सायंकाळी साजरा होतो: सजवलेल्या पाळण्यात दत्तांची मूर्ती ठेवली जाते, स्त्रिया पाळणा गातात आणि जन्मवेळेला पाळणा हलवला जातो. “त्रिगुणात्मक त्रैमूर्ती दत्त हा जाणा” या आरतीनंतर सुंठ, साखर आणि सुके खोबरे यांचा सुंठवडा प्रसाद म्हणून वाटला जातो.
मोठ्या दत्तक्षेत्रांत पालखी सोहळे आणि रात्रभर कीर्तने होतात: कर्नाटकातील गाणगापूर; महाराष्ट्रातील नरसोबाची वाडी, औदुंबर आणि माहूर; आंध्र प्रदेशातील, श्रीपाद श्रीवल्लभांचे जन्मस्थान असलेले पीठापूर; आणि गुजरातमधील गिरनारचे दत्तशिखर, जिथे भाविक चढून दत्तपादुकांच्या मंदिरापर्यंत जातात. सर्वत्र “दिगंबरा दिगंबरा श्रीपाद वल्लभ दिगंबरा” या जयघोषाने मंदिरे दुमदुमतात.
मंदिरात जाऊ न शकणारी कुटुंबे घरीच साधी उपासना करतात: गुरुचरित्राचा एक अध्याय किंवा दत्तबावनी वाचतात, सायंकाळी दत्तांची आरती म्हणतात आणि सुंठवड्याचा नैवेद्य दाखवतात. दत्तांना आदिगुरू, म्हणजे पहिले गुरू, म्हणूनही पूजले जाते; त्यामुळे अनेक जण या दिवशी आपल्या गुरूंच्या दर्शनाला जातात.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
दत्त जयंती का साजरी करतात? दत्तात्रेयांच्या जन्माची कथा
मार्गशीर्ष पौर्णिमेला साजरी होणारी दत्त जयंती म्हणजे अत्री ऋषी आणि अनसूया यांचे पुत्र दत्तात्रेय यांचा जन्मोत्सव. दत्तात्रेयांमध्ये ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश यांची एकत्र उपासना होते. मार्कंडेय आणि भागवत पुराणांत त्यांच्या जन्माची कथा आहे आणि गुरुचरित्रात अनसूयेच्या सत्त्वपरीक्षेची लाडकी कथा आहे.
2026 मध्ये दत्त जयंती कधी आहे?
2026 मध्ये दत्त जयंती बुधवार, २३ डिसेंबर, २०२६ रोजी आहे. तारखा मुंबईच्या पंचांगानुसार आहेत; स्थानिक पालनात एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
दत्त जयंती कोणत्या तिथीला असते?
मार्गशीर्ष पौर्णिमा, सायंकाळी
संदर्भ
- Markandeya Purana, canto 16 (F. E. Pargiter tr., 1904): Anasuya restores the sunrise and asks that the three gods be born as her sons (16.88–89) मूळ ग्रंथ वाचा
- Markandeya Purana, canto 17: The birth of Soma, Dattatreya and Durvasa मूळ ग्रंथ वाचा
- Bhagavata Purana 4.1.15–33: Atri’s penance; the three gods promise sons (4.1.33) मूळ ग्रंथ वाचा
- Bhagavata Purana 1.3.11: Dattatreya, the sixth avatar, son of Atri and Anasuya मूळ ग्रंथ वाचा
- Shri Gurucharitra (Saraswati Gangadhar), adhyaya 4: Anasuya’s test and the birth of Chandra, Datta and Durvasa (ovi 15–64; numbering varies by edition)