छठ पूजा कथा
छठ पूजेचे चार दिवस: नहाय-खाय ते उषा अर्घ्य
Ask AIधर्मस्थान टीम · अद्ययावत · 5 संदर्भ
छठ पूजा चार दिवस पाळली जाते: नहाय-खाय, म्हणजे पवित्र स्नान आणि एकदाच शुद्ध जेवण; खरना, म्हणजे दिवसभराचा उपवास, जो गुळाच्या खिरीने सोडला जातो आणि त्यानंतर निर्जळी उपवास सुरू होतो; मावळत्या सूर्याला संध्या अर्घ्य; आणि उगवत्या सूर्याला उषा अर्घ्य, ज्याने ३६ तासांचा उपवास संपतो.
थोडक्यात: छठ पूजा
- तिथी
- कार्तिक शुद्ध षष्ठी, छठ पूजेचा तिसरा दिवस, ज्या दिवशी मावळत्या सूर्याला अर्घ्य दिले जाते; चारही दिवस चतुर्थी (नहाय-खाय) ते सप्तमी (उषा अर्घ्य) असतात
- उपासना
- सूर्यदेव आणि छठी मैया (षष्ठी देवी)
- इतर नावे
- संध्या अर्घ्य, सूर्यषष्ठी, छठ पर्व
पावित्र्य जपून पाळला जाणारा सण
छठ पूजेचे नियम कुटुंबांतून आणि तिच्या गाण्यांतून पिढ्यान्पिढ्या चालत आले आहेत, आणि ते घरोघरी थोडे वेगळे असतात. इथे बिहार, झारखंड आणि पूर्व उत्तर प्रदेशातील सर्वसाधारण रीत दिली आहे. हे चार दिवस कार्तिक शुद्ध चतुर्थी ते सप्तमी असतात आणि दिवाळीनंतर चार-पाच दिवसांनी सुरू होतात. वसंत ऋतूत चैती छठला हेच विधी पुन्हा केले जातात.
छठ पूजेच्या प्रत्येक टप्प्यात पावित्र्य जपले जाते. घर आणि घाटापर्यंतचा रस्ता स्वच्छ केला जातो. प्रसादासाठी गहू धुऊन उन्हात वाळवले जातात आणि पक्ष्यांपासून राखले जातात. स्वयंपाक नव्या मातीच्या चुलीवर, अनेकदा आंब्याची लाकडे वापरून, कांदा-लसूण न घालता केला जातो. व्रती, म्हणजे व्रत करणारी व्यक्ती, चारही दिवस अनेकदा जमिनीवर झोपते. बहुतेक व्रती स्त्रिया असतात, पण अनेक पुरुषही हे व्रत करतात.
नहाय-खाय आणि खरना
चतुर्थीला नहाय-खाय असते, म्हणजे “स्नान करून जेवणे”. व्रती नदीत किंवा तलावात स्नान करून एकदाच शुद्ध जेवण घेतात. त्यात सहसा अरवा तांदळाचा भात, चणाडाळ आणि दुधी भोपळ्याची भाजी असते, आणि हे जेवण सैंधव मीठ घालून शिजवले जाते. घरातील इतर मंडळी व्रतीनंतर जेवतात.
पंचमीला खरना असतो, त्याला लोहंडा असेही म्हणतात. व्रती दिवसभर उपवास करतात. संध्याकाळी पूजेनंतर ते मातीच्या चुलीवर तांदूळ, दूध आणि गूळ घालून खीर आणि पोळी करतात. अनेक व्रती हे जेवण एकट्याने आणि मौन पाळून घेतात; मग ते कुटुंबात आणि शेजाऱ्यांमध्ये प्रसाद म्हणून वाटले जाते. याच जेवणाने निर्जळी उपवास सुरू होतो: चौथ्या दिवशी सूर्योदय होईपर्यंत, सुमारे ३६ तास, अन्नही नाही आणि पाणीही नाही.
संध्या अर्घ्य: मावळत्या सूर्याला
षष्ठीला घरी ठेकुआ केला जातो. हा छठ पूजेचा खास प्रसाद आहे: गव्हाचे पीठ, गूळ आणि तूप यांपासून केलेला गोड पदार्थ. तो अनेकदा लाकडी साच्यात दाबून तळला जातो. बांबूपासून विणलेले सूप आणि बांबूची खोल टोपली, म्हणजे दउरा, ठेकुआ, केळी, ऊस, नारळ, लिंबूवर्गीय फळे, मुळा, ओल्या हळदीची आणि आल्याची रोपे, शिंगाडे आणि हंगामातील इतर शेतमाल यांनी भरले जातात. घरातील पुरुष सहसा दउरा डोक्यावर घेऊन घाटापर्यंत नेतात.
दुपार टळल्यावर व्रती पाण्याकडे चालत जातात आणि घरातील स्त्रिया गाणी गातात. पश्चिमेकडे तोंड करून पाण्यात उभे राहिलेले व्रती सूर्यास्ताच्या वेळी सूप वर धरतात, आणि कुटुंबीय तांब्यातून त्यावर पाणी किंवा दूध ओतून अर्घ्य देतात. छठ पूजेत आधी मावळत्या सूर्याची पूजा होते, हे तिचे वेगळेपण आहे. याचे एक लोकप्रिय स्पष्टीकरण असे की मावळता सूर्य सरलेल्या काळाचे आणि उगवता सूर्य नव्या सुरुवातीचे प्रतीक आहे.
त्या रात्री नवस बोललेली अनेक कुटुंबे कोसी भरतात: अंगणात किंवा घाटावर ऊस एकत्र बांधून छत्र उभारले जाते आणि त्याखाली मातीच्या पणत्या आणि प्रसाद ठेवला जातो. व्रतीचा उपवास रात्रभर चालूच असतो.
उषा अर्घ्य आणि पारणे
सप्तमीला पहाटेपूर्वी कुटुंबे सूप आणि दउरा घेऊन पुन्हा घाटावर येतात. व्रती पूर्वेकडे तोंड करून पाण्यात उभे राहतात, अनेकदा थंडीत बराच वेळ. सूर्याची पहिली किरणे दिसताच ते अर्घ्य देतात. त्यानंतर मुलांसाठी आणि कुटुंबाच्या कल्याणासाठी छठी मैयाकडे प्रार्थना केली जाते.
मग पारणे होते, म्हणजे छठ पूजेचा उपवास सोडला जातो, अनेकदा पाणी, थोडे आले, गूळ आणि प्रसाद घेऊन. ठेकुआ आणि फळे घाटावर आणि शेजाऱ्यांमध्ये वाटली जातात. व्रतीकडे छठ पूजेचा प्रसाद मागणे हा त्या आशीर्वादात सहभागी होण्याचा एक मार्ग आहे, आणि कुटुंबे हा प्रसाद दूर राहणाऱ्या नातेवाइकांनाही पाठवतात.
छठ पूजेची गाणी
छठ पूजेची स्वतःची गाणी आहेत. ती भोजपुरी, मैथिली आणि मगही भाषांत आहेत आणि स्त्रिया ती घाटावर जाताना आणि रात्रभर गातात. प्रसाद वाहून नेणाऱ्या बांबूच्या कावडीबद्दलचे, म्हणजे बहँगीबद्दलचे, “काँच ही बाँस के बहँगिया” हे गाणे आणि त्यासारखी इतर गाणी पिढ्यान्पिढ्या कुटुंबांत चालत आली आहेत; ती छठ पूजेच्या दिवसांत प्रत्येक गल्लीत ऐकू येतात.
या गाण्यांशी सर्वात जास्त जोडलेला आवाज शारदा सिन्हा (१९५२–२०२४) यांचा आहे. बिहारच्या या लोकगायिकेने प्रामुख्याने मैथिली आणि भोजपुरीत गायन केले. “हो दीनानाथ”, “पहिले पहिल छठी मैया” आणि “केलवा के पात पर” यांसारख्या गाण्यांची त्यांची ध्वनिमुद्रणे सर्वत्र घाटांवर वाजतात. त्यांना २०१८ मध्ये पद्मभूषण आणि निधनानंतर २०२५ मध्ये पद्मविभूषण पुरस्कार मिळाला.
गंगेपासून दूरही हेच चार दिवस पाळले जातात. मुंबईत भाविक जुहू चौपाटीवर आणि इतर डझनावारी घाटांवर जमतात; त्यात महानगरपालिकेने उभारलेल्या कृत्रिम तलावांचाही समावेश असतो. अनेक शहरांत काही कुटुंबे गच्चीवर पाण्याच्या टबमध्ये उभी राहून अर्घ्य देतात.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
छठ पूजेचे चार दिवस: नहाय-खाय ते उषा अर्घ्य
छठ पूजा चार दिवस पाळली जाते: नहाय-खाय, म्हणजे पवित्र स्नान आणि एकदाच शुद्ध जेवण; खरना, म्हणजे दिवसभराचा उपवास, जो गुळाच्या खिरीने सोडला जातो आणि त्यानंतर निर्जळी उपवास सुरू होतो; मावळत्या सूर्याला संध्या अर्घ्य; आणि उगवत्या सूर्याला उषा अर्घ्य, ज्याने ३६ तासांचा उपवास संपतो.
2027 मध्ये छठ पूजा कधी आहे?
2027 मध्ये छठ पूजा गुरुवार, ४ नोव्हेंबर, २०२७ रोजी आहे. तारखा मुंबईच्या पंचांगानुसार आहेत; स्थानिक पालनात एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
छठ पूजा कोणत्या तिथीला असते?
कार्तिक शुद्ध षष्ठी, छठ पूजेचा तिसरा दिवस, ज्या दिवशी मावळत्या सूर्याला अर्घ्य दिले जाते; चारही दिवस चतुर्थी (नहाय-खाय) ते सप्तमी (उषा अर्घ्य) असतात
संदर्भ
- News On AIR (All India Radio), 25 October 2025: The four days of Chhath: Nahay Khay meal of arwa rice and bottle gourd, Kharna prasad, the 36-hour fast without water, the evening and morning arghya मूळ ग्रंथ वाचा
- Chhath (Wikipedia): Kharna, also called Lohanda, with jaggery kheer and roti; food without onion or garlic; men also keep the vow; kosi; thekua; Chaiti Chhath in Chaitra मूळ ग्रंथ वाचा
- Sharda Sinha (Wikipedia): Her life (1952–2024), the languages she sang in, her Chhath songs such as “Ho Dinanath”, and awards (Padma Shri 1991, Padma Bhushan 2018, Padma Vibhushan 2025, posthumous) मूळ ग्रंथ वाचा
- Free Press Journal, 25 October 2025: Artificial ponds and ghats prepared by the BMC for Chhath in Mumbai (67 locations, 148 artificial ponds) मूळ ग्रंथ वाचा
- Free Press Journal, 26 October 2025: Juhu Beach among the 67 Chhath locations in Mumbai मूळ ग्रंथ वाचा