चंपाषष्ठी कथा
चंपाषष्ठी का साजरी करतात? खंडोबा आणि मणी-मल्ल दैत्यांची कथा
Ask AIधर्मस्थान टीम · अद्ययावत · 4 संदर्भ
चंपाषष्ठी (मार्गशीर्ष शुद्ध षष्ठी) साजरी करतात, कारण या दिवशी शंकरांनी मार्तंड भैरवाचे, म्हणजे खंडोबाचे, रूप घेऊन मणी आणि मल्ल या दैत्यांचा पराभव केला. याच दिवशी जेजुरीत आणि महाराष्ट्रातील घरोघरी सहा दिवसांचा उत्सव पूर्ण होतो. ही कथा मध्ययुगीन मल्हारी माहात्म्य आणि मराठी परंपरेतून आली आहे.
थोडक्यात: चंपाषष्ठी
- तिथी
- मार्गशीर्ष शुद्ध षष्ठी; मार्गशीर्ष शुद्ध प्रतिपदेपासून चालणाऱ्या खंडोबाच्या सहा दिवसांच्या उत्सवाचा शेवटचा दिवस
- उपासना
- खंडोबा (मार्तंड भैरव, मल्हारी), शंकरांचे एक रूप, म्हाळसा आणि बाणाईसह; कर्नाटकात सुब्रह्मण्य (स्कंद)
- इतर नावे
- चंपा षष्ठी, खंडोबाचे नवरात्र (षड्रात्रोत्सव), सुब्रह्मण्य षष्ठी (कर्नाटक)
खंडोबा आणि मणी-मल्ल दैत्य
चंपाषष्ठीची कथा मल्हारी माहात्म्य (मल्लारी माहात्म्य) या खंडोबाच्या उपासनेच्या संस्कृत ग्रंथात आणि त्याच्या मराठी रूपांतरांत येते. त्यानुसार, फार पूर्वी धर्माचे पुत्र म्हणवले जाणारे सात ऋषी मणिचूल पर्वतावर आपल्या आश्रमांत राहत होते. मल्ल आणि त्याचा धाकटा भाऊ मणी या दोन दैत्यबंधूंनी ब्रह्मदेवांकडून अजिंक्य होण्याचा वर मिळवला होता. ते आश्रम उद्ध्वस्त करू लागले आणि ऋषींना छळू लागले.
ऋषी आधी इंद्राकडे गेले, पण तो त्यांना मदत करू शकला नाही. मग ते विष्णूंकडे गेले, आणि विष्णू त्यांना कैलासावर शंकरांकडे घेऊन गेले. त्यांचे गाऱ्हाणे ऐकून शंकरांनी सूर्यासारखे तेजस्वी असे मार्तंड भैरवाचे उग्र रूप धारण केले. आपले पुत्र कार्तिकेय यांच्या नेतृत्वाखाली गणांचे सैन्य घेऊन ते मणिचूल पर्वतावर उतरले.
महाराष्ट्रात सांगितल्या जाणाऱ्या कथेनुसार युद्ध मार्गशीर्ष शुद्ध प्रतिपदेला सुरू झाले आणि सहा दिवस चालले. आधी मणी धराशायी झाला. मार्तंड भैरवाने त्याच्या मस्तकावर पाय ठेवताच दैत्याचे मन पालटले. आपण आणि आपला घोडा सदैव देवाजवळ राहावे, असा वर त्याने मागितला. सहाव्या दिवशी मल्ल धराशायी झाला. देवाच्या नावाआधी आपले नाव घेतले जावे, असे त्याने मागितले. म्हणूनच खंडोबाला मल्लारी किंवा मल्हारी, म्हणजे “मल्लाचा शत्रू”, म्हणतात. ऋषींच्या प्रार्थनेवरून शंकर स्वयंभू लिंगांच्या रूपात पृथ्वीवर राहिले. त्यांच्यासोबत पार्वतीचे रूप असलेली त्यांची पत्नी म्हाळसाही विराजमान झाली. कथेच्या वेगवेगळ्या रूपांत तपशील बदलतात: काहींमध्ये मणी आपला पांढरा घोडा देवाला देतो, तर काहींमध्ये दोघांचा उल्लेख मणिमल्ल या एकाच दैत्याच्या रूपात येतो.
“चंपा” हे नाव का पडले? परंपरा सांगते की देवांनी आणि ऋषींनी विजयी मार्तंड भैरवाची चाफ्याच्या (चंपक) फुलांनी पूजा केली. अनेक कुटुंबे या नावाचे कारण असेच सांगतात.
ग्रंथ काय सांगतात
मल्हारी माहात्म्य स्वतःला ब्रह्मांडपुराणाच्या क्षेत्रखंडाचा भाग म्हणवते, आणि त्याच्या अध्यायांच्या शेवटी तशीच पुष्पिका येते. पण ब्रह्मांडपुराणाच्या छापील आवृत्त्यांत ते आढळत नाही. मराठी संशोधक रा. चिं. ढेरे यांनी त्याचा रचनाकाळ साधारण इ. स. १२६० ते १५४० च्या दरम्यान मानला. तेराव्या शतकातील हेमाद्रीच्या चतुर्वर्गचिंतामणी या मोठ्या निबंधग्रंथात खंडोबाची चंपाषष्ठी नाही, याकडे त्यांनी लक्ष वेधले. हेमाद्रीच्या ग्रंथातूनही याला दुजोरा मिळतो: त्यातील चंपाषष्ठी हे भाद्रपद शुद्ध षष्ठीचे सूर्याचे व्रत आहे, आणि मार्गशीर्ष शुद्ध षष्ठी तिथे कार्तिकेयाचे व्रत म्हणून येते (चतुर्वर्गचिंतामणी, व्रतखंड, अध्याय १०). सिद्धपाळ केसरी यांचे मराठी पद्यरूपांतर इ. स. १५८५ चे आहे.
सतराव्या शतकाच्या सुरुवातीपर्यंत हा संबंध रूढ झाला होता. इ. स. १६१२ चा निर्णयसिंधू सांगतो की मार्गशीर्ष शुद्ध षष्ठी महाराष्ट्रात चंपाषष्ठी म्हणून प्रसिद्ध आहे. या नावासाठी तो “ब्रह्मांडपुराणातील” मल्लारी माहात्म्याचे वचन उद्धृत करतो. शिवाय, या षष्ठीला रविवार असेल आणि चंद्र शततारका नक्षत्रात असेल, तेव्हा लिंगाचे दर्शन घ्यावे, असा श्लोकही तो देतो (निर्णयसिंधू, परिच्छेद २, मार्गशीर्ष). इतिहासकार पां. वा. काणे नोंदवतात की निबंधग्रंथांत भाद्रपद शुद्ध षष्ठीलाही एक चंपाषष्ठी येते, ते सूर्याचे व्रत आहे, आणि काही ग्रंथ दोन्ही तिथी देतात.
चंपाषष्ठीचे बरेचसे आचार, म्हणजे सहा दिवसांची पूजा, भंडारा आणि भरीत-रोडगा, कोणत्याही पुराणातून नव्हे, तर खंडोबाच्या भक्तांच्या जिवंत परंपरेतून आले आहेत. प्रत्येक घर आपापल्या कुळधर्मानुसार ते पाळते.
जेजुरी आणि सहा दिवसांचा उत्सव
खंडोबा हे महाराष्ट्रातील अनेक समाजांतील असंख्य कुटुंबांचे कुलदैवत आहे, आणि चंपाषष्ठी हा खंडोबाच्या वर्षभरातील प्रमुख उत्सवांपैकी एक आहे. मार्गशीर्ष शुद्ध प्रतिपदा ते षष्ठी हे सहा दिवस खंडोबाचे नवरात्र, म्हणजे षड्रात्रोत्सव, म्हणून पाळले जातात. या दिवसांत घरोघरी नंदादीप तेवत ठेवला जातो, मल्हारी माहात्म्य किंवा मराठी मार्तंड विजय ग्रंथाचे पारायण होते, आणि खंडोबा, म्हाळसा आणि बाणाई यांचे जागरण घातले जाते, म्हणजे रात्रभर गाणी म्हटली जातात. अनेक जण सहाही दिवस उपवास करतात आणि षष्ठीनंतर तो सोडतात.
पुण्याजवळच्या जेजुरीत डोंगरावरील खंडोबाचे मंदिर या सहा दिवसांत भाविकांनी फुलून जाते. “सोन्याची जेजुरी” म्हटल्या जाणाऱ्या या गावात भक्त भंडारा, म्हणजे हळदीची पूड, इतका उधळतात की पायऱ्या आणि गर्दी सोनेरी होऊन जाते, आणि “येळकोट येळकोट, जय मल्हार!” असा जयघोष घुमतो. महाराष्ट्रात भंडारा म्हटली जाणारी हळद हे मल्हारीच्या पूजेतील मुख्य अर्पण आहे, असे काणे नोंदवतात.
या दिवसाचा नैवेद्य म्हणजे भरीत-रोडगा: भरपूर कांदा घालून केलेले भाजलेल्या वांग्याचे भरीत आणि रोडगा, म्हणजे विस्तवावर भाजलेली जाड गोल भाकरी. हा नैवेद्य खंडोबाला दाखवून प्रसाद म्हणून वाटला जातो. जागरणात बहुतेकदा वाघ्या-मुरळी, म्हणजे खंडोबाला वाहिलेले पारंपरिक गायक, गाणी म्हणतात.
त्याच दिवशी स्कंद षष्ठी
हीच तिथी स्कंदासाठीही पवित्र आहे. निर्णयसिंधू स्पष्ट सांगतो की हीच षष्ठी स्कंद षष्ठीही आहे, आणि काणे मार्गशीर्ष शुद्ध षष्ठीला कार्तिकेय षष्ठी म्हणून नोंदवतात. कर्नाटकात ही सुब्रह्मण्य षष्ठी म्हणून पाळली जाते आणि तिलाही चंपाषष्ठी म्हणतात. या दिवशी दक्षिण कन्नडमधील कुक्के सुब्रह्मण्य येथे मोठा रथोत्सव होतो. तमिळनाडूतील स्कंद षष्ठी, म्हणजे सूरपद्मनवरील विजयाचा सण, एक महिना आधी, साधारणतः ऐप्पसी या तमिळ महिन्यात येते.
घरी चंपाषष्ठी कशी पाळावी
ज्या घरांचे कुलदैवत खंडोबा आहे, तिथे सहाही दिवस त्याच्या मूर्तीसमोर किंवा टाकासमोर दिवा लावला जातो आणि भंडारा, बेल व फुले वाहिली जातात. टाक म्हणजे कुलदैवताची धातूची, बहुधा चांदीची, छोटी प्रतिमा. षष्ठीला भरीत-रोडगा किंवा पुरणपोळीचा नैवेद्य दाखवावा, खंडोबाची आरती म्हणावी, उपवास सोडावा आणि प्रसाद वाटावा. ज्यांना जेजुरीला जाणे शक्य नसते, ते जवळच्या खंडोबा मंदिरात दर्शन घेतात.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
चंपाषष्ठी का साजरी करतात? खंडोबा आणि मणी-मल्ल दैत्यांची कथा
चंपाषष्ठी (मार्गशीर्ष शुद्ध षष्ठी) साजरी करतात, कारण या दिवशी शंकरांनी मार्तंड भैरवाचे, म्हणजे खंडोबाचे, रूप घेऊन मणी आणि मल्ल या दैत्यांचा पराभव केला. याच दिवशी जेजुरीत आणि महाराष्ट्रातील घरोघरी सहा दिवसांचा उत्सव पूर्ण होतो. ही कथा मध्ययुगीन मल्हारी माहात्म्य आणि मराठी परंपरेतून आली आहे.
2026 मध्ये चंपाषष्ठी कधी आहे?
2026 मध्ये चंपाषष्ठी मंगळवार, १५ डिसेंबर, २०२६ रोजी आहे. तारखा मुंबईच्या पंचांगानुसार आहेत; स्थानिक पालनात एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
चंपाषष्ठी कोणत्या तिथीला असते?
मार्गशीर्ष शुद्ध षष्ठी; मार्गशीर्ष शुद्ध प्रतिपदेपासून चालणाऱ्या खंडोबाच्या सहा दिवसांच्या उत्सवाचा शेवटचा दिवस
संदर्भ
- Nirnayasindhu of Kamalakara Bhatta, Pariccheda 2, Margashirsha (Nirnaya Sagar ed., 1940, pp. 155–156): Margashirsha Shukla Shashthi known in Maharashtra as Champa Shashthi; the Mallari Mahatmya quoted; the linga seen on a Sunday under Shatataraka; the same day is Skanda Shashthi मूळ ग्रंथ वाचा
- P. V. Kane, History of Dharmaśāstra, vol. V part 1: Champa Shashthi in the digests, a Sun vow on Bhadrapada Shukla 6 with some digests also giving Margashirsha Shukla 6 (p. 299); Mallari Mahotsava on Margashirsha Shukla 6, turmeric (bhandara) in his worship (p. 372); Kartikeya Shashthi (p. 285) मूळ ग्रंथ वाचा
- Hemadri, Chaturvarga Chintamani, Vratakhanda, ch. 10 (Bibliotheca Indica ed., vol. II part 1, pp. 590–600): Champa Shashthi as a vow to the Sun on Bhadrapada Shukla 6 (from the Skanda Purana); Margashirsha Shukla 6 as Kartikeya’s vow; no mention of Khandoba मूळ ग्रंथ वाचा
- V. B. Thombare, Bharatiya Lokdaivat Khandoba Vishayichya Sahityacha Chikitsak Abhyas (PhD thesis, University of Pune): The Malhari Mahatmya’s story, colophon and absence from printed Brahmanda Purana editions; R. C. Dhere’s dating; Siddhapal Kesari’s Marathi version; the six-day festival and bharit-rodga मूळ ग्रंथ वाचा