बुद्ध पौर्णिमा कथा
बुद्ध पौर्णिमा का साजरी केली जाते? जन्म, बोधी आणि महापरिनिर्वाण
Ask AIधर्मस्थान टीम · अद्ययावत · 7 संदर्भ
बुद्ध पौर्णिमा वैशाख पौर्णिमेला साजरी होते, कारण बौद्ध परंपरेनुसार याच पौर्णिमेला लुंबिनीत बुद्धांचा जन्म झाला, बोधगया येथे त्यांना बोधी प्राप्त झाली आणि कुशीनगर येथे त्यांचे महापरिनिर्वाण झाले. अनेक देशांत तिला वेसाक म्हणतात. संयुक्त राष्ट्रांनी तिला मान्यता दिली आहे आणि महाराष्ट्रात ती मोठ्या प्रमाणावर साजरी होते.
थोडक्यात: बुद्ध पौर्णिमा
- तिथी
- वैशाख पौर्णिमा, म्हणजे वैशाख महिन्याची पौर्णिमा (एप्रिल किंवा मे)
- उपासना
- गौतम बुद्ध (शाक्यमुनी), ज्यांना पूर्ण बोधी प्राप्त झालेले शास्ता (सम्यक संबुद्ध) म्हणून वंदन केले जाते
- इतर नावे
- बुद्ध जयंती, वेसाक किंवा वेसाख (श्रीलंका व आग्नेय आशिया), वैशाख पौर्णिमा
एक पौर्णिमा, तीन घटना
बुद्ध पौर्णिमेला बुद्ध जयंती असेही म्हणतात, आणि श्रीलंका व आग्नेय आशियात तिला वेसाक म्हणतात. ती वैशाख पौर्णिमेला येते; ही पौर्णिमा एप्रिल किंवा मे महिन्यात असते. बौद्ध या दिवशी बुद्धांच्या जीवनातील तीन घटनांचे स्मरण करतात: त्यांचा जन्म, त्यांची बोधी म्हणजे ज्ञानप्राप्ती, आणि त्यांचे परिनिर्वाण म्हणजे अंतिम निर्वाण.
सुत्तांमध्ये या तिथी दिलेल्या नाहीत; त्या पाली अट्ठकथांमध्ये (भाष्यग्रंथांमध्ये) मिळतात. बुद्धवंसाची अट्ठकथा बुद्धांविषयी म्हणते: “विसाखनक्खत्तेन जातो च अभिसम्बुद्धो च परिनिब्बुतो च”, म्हणजे ते विशाखा नक्षत्रावर जन्मास आले, त्याच नक्षत्रावर त्यांना पूर्ण बोधी प्राप्त झाली आणि त्याच नक्षत्रावर त्यांचे परिनिर्वाण झाले (मधुरत्थविलासिनी, बुद्धवंस ३, दीपंकर अध्यायावर). वैशाख पौर्णिमेला चंद्र विशाखा नक्षत्रात किंवा त्याच्या जवळ असतो, आणि त्यावरूनच या महिन्याला हे नाव पडले आहे. जातकाची प्रस्तावना असलेली निदानकथा सांगते की सुजाताने वैशाख पौर्णिमेला त्यांना खीर अर्पण केली, आणि त्याच रात्री उरुवेला येथे बोधिवृक्षाखाली त्यांना बोधी प्राप्त झाली. दीघ निकायावरील बुद्धघोषांच्या अट्ठकथेनुसार त्यांचे परिनिर्वाण कुसिनारा येथे, दोन शालवृक्षांच्या मध्ये, वैशाख पौर्णिमेच्या दिवशी पहाटे झाले.
ही थेरवाद परंपरेची मान्यता आहे. पूर्व आशियातील बौद्ध बुद्धांचा जन्मदिवस बहुधा इतर दिवशी साजरा करतात, पण भारत, नेपाळ, श्रीलंका आणि आग्नेय आशियात बुद्धांचा दिवस म्हणजे वैशाख पौर्णिमाच.
लुंबिनी, बोधगया, सारनाथ आणि कुशीनगर
महापरिनिब्बान सुत्तात बुद्ध अशी चार स्थळे सांगतात, जिथे श्रद्धाळू व्यक्तीने आदराने जावे: जिथे तथागतांचा जन्म झाला, जिथे त्यांना पूर्ण बोधी प्राप्त झाली, जिथे त्यांनी धम्मचक्र प्रवर्तन केले, आणि जिथे त्यांचे परिनिर्वाण झाले (दीघ निकाय १६, भाग ५). ही स्थळे म्हणजे नेपाळमधील लुंबिनी, बिहारमधील बोधगया, वाराणसीजवळील सारनाथ आणि उत्तर प्रदेशातील कुशीनगर. बुद्ध पौर्णिमेला या चारही ठिकाणी यात्रेकरू येतात.
हेच सुत्त सांगते की बुद्ध कुशीनगरात जुळ्या शालवृक्षांच्या मध्ये पहुडले असताना ते वृक्ष ऋतू नसतानाही फुलांनी बहरले. बुद्ध म्हणाले की तथागतांचा सर्वोच्च सन्मान अशा फुलांनी आणि संगीताने होत नाही, तर धम्मानुसार जीवन जगणारे भिक्खू, भिक्खुणी, उपासक आणि उपासिका यांच्याकडून होतो (दीघ निकाय १६, भाग ५). बौद्ध याच भावनेने बुद्ध पौर्णिमा साजरी करतात.
श्रीलंकेपासून संयुक्त राष्ट्रांपर्यंत
श्रीलंकेच्या महावंस या इतिहासग्रंथानुसार वेसाक हा दोन हजारांहून अधिक वर्षांपासून मोठा उत्सव आहे. महावंसात सांगितले आहे की इसवी सनपूर्व दुसऱ्या किंवा पहिल्या शतकात राज्य करणाऱ्या राजा दुट्ठगामणीने आपल्या पुण्यकर्मांत हेही गणले की त्याने “चोवीस मोठे वेसाख उत्सव” साजरे केले (महावंस ३२).
१९९९ मध्ये संयुक्त राष्ट्रांच्या आमसभेने मे महिन्यातील पौर्णिमेला पाळल्या जाणाऱ्या वेसाक दिनाला मान्यता दिली. तिने त्याला “बौद्धांचा सर्वांत पवित्र दिवस” म्हटले, “ज्या दिवशी ते बुद्धांचा जन्म, त्यांची बोधिप्राप्ती आणि त्यांचे महापरिनिर्वाण यांचे स्मरण करतात”. तेव्हापासून हा दिवस संयुक्त राष्ट्रांच्या कार्यालयांत पाळला जातो (ठराव ५४/११५).
महाराष्ट्रातील बुद्ध पौर्णिमा
२०११ च्या जनगणनेनुसार महाराष्ट्रात सुमारे ६५ लाख बौद्ध राहतात, म्हणजे भारतातील सुमारे ७७ टक्के बौद्ध. त्यांपैकी बहुतेक जण १४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी सुरू झालेल्या चळवळीशी जोडलेले आहेत. त्या दिवशी नागपूरच्या दीक्षाभूमीवर डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी कुशीनगरचे ज्येष्ठ भिक्खू महास्थविर चंद्रमणी यांच्याकडून त्रिशरण आणि पंचशील ग्रहण केले. नंतर त्यांनी तीन लाखांहून अधिक लोकांच्या सभेला त्रिशरण, पंचशील आणि स्वतःच्या बावीस प्रतिज्ञा दिल्या (धनंजय कीर, डॉ. आंबेडकर: लाइफ अँड मिशन).
बुद्ध पौर्णिमेला महाराष्ट्रभरातील विहारांत बुद्धवंदना होते आणि त्रिशरण व पंचशील म्हटले जातात. अनेक बौद्ध पांढरे कपडे घालतात, बुद्धमूर्तीसह निघणाऱ्या मिरवणुकांत सहभागी होतात, धम्मप्रवचने ऐकतात आणि दान देतात. घरी बुद्धांसमोर दिवा लावून आणि फुले वाहून, पंचशीलाचे विशेष काळजीने पालन करून आणि गरजूंना दान देऊन हा दिवस साजरा केला जातो.
हिंदू परंपरेतील बुद्ध
काही हिंदू ग्रंथ विष्णूच्या अवतारांमध्ये बुद्ध नावाच्या एका अवताराचीही गणना करतात. भागवत पुराण म्हणते: “ततः कलौ सम्प्रवृत्ते सम्मोहाय सुरद्विषाम्। बुद्धो नाम्नाञ्जनसुतः कीकटेषु भविष्यति॥” म्हणजे कलियुग सुरू झाल्यावर देवांच्या शत्रूंना भ्रमात पाडण्यासाठी “अंजनेचा पुत्र बुद्ध” कीकटांमध्ये प्रकट होईल (१.३.२४). काही अनुवादक कीकटांना गया परिसरातील लोक मानतात.
बौद्ध सामान्यतः हे मानत नाहीत. दीक्षाभूमीवर डॉ. आंबेडकरांनी जाहीर केले की “बुद्धांना विष्णूचा अवतार म्हणणे चुकीचे आणि खोडसाळपणाचे आहे”. त्या दिवशी त्यांनी दिलेल्या प्रतिज्ञांमध्येही ही धारणा नाकारली आहे. म्हणून इथे बुद्ध पौर्णिमेचे वर्णन बौद्ध दृष्टीने केले आहे, ती पाळणारे बौद्ध तिला जसे समजतात तसे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
बुद्ध पौर्णिमा का साजरी केली जाते? जन्म, बोधी आणि महापरिनिर्वाण
बुद्ध पौर्णिमा वैशाख पौर्णिमेला साजरी होते, कारण बौद्ध परंपरेनुसार याच पौर्णिमेला लुंबिनीत बुद्धांचा जन्म झाला, बोधगया येथे त्यांना बोधी प्राप्त झाली आणि कुशीनगर येथे त्यांचे महापरिनिर्वाण झाले. अनेक देशांत तिला वेसाक म्हणतात. संयुक्त राष्ट्रांनी तिला मान्यता दिली आहे आणि महाराष्ट्रात ती मोठ्या प्रमाणावर साजरी होते.
2027 मध्ये बुद्ध पौर्णिमा कधी आहे?
2027 मध्ये बुद्ध पौर्णिमा गुरुवार, २० मे, २०२७ रोजी आहे. तारखा मुंबईच्या पंचांगानुसार आहेत; स्थानिक पालनात एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
बुद्ध पौर्णिमा कोणत्या तिथीला असते?
वैशाख पौर्णिमा, म्हणजे वैशाख महिन्याची पौर्णिमा (एप्रिल किंवा मे)
संदर्भ
- Pali commentaries: Madhuratthavilasini on Buddhavamsa 3 (the Dipankara chapter in this edition's numbering); Sumangalavilasini, introduction (Chaṭṭha Saṅgāyana text): Born, awakened and passed away under the Visakha star; the parinirvana at Kusinara on the Vesakha full-moon day मूळ ग्रंथ वाचा
- Jataka, Nidanakatha (T. W. Rhys Davids tr., Buddhist Birth Stories, 1880): The birth in the Lumbini grove; Sujata’s milk-rice on the Vesakha full moon (rendered “May”) before the awakening मूळ ग्रंथ वाचा
- Mahaparinibbana Sutta, Digha Nikaya 16, part 5 (Sister Vajira and F. Story tr.): The four places of pilgrimage; the sal trees in bloom; honouring the Buddha by living the Dhamma मूळ ग्रंथ वाचा
- Mahavamsa, ch. 32 (W. Geiger tr.): King Dutthagamani’s “twenty-four great Vesakha-festivals” मूळ ग्रंथ वाचा
- United Nations General Assembly resolution 54/115 (15 December 1999): International recognition of the Day of Vesak मूळ ग्रंथ वाचा
- Dhananjay Keer, Dr. Ambedkar: Life and Mission, pp. 499–501: The Deekshabhoomi ceremony of 14 October 1956, Mahasthavir Chandramani, the twenty-two vows and Ambedkar’s words on the avatar belief मूळ ग्रंथ वाचा
- Bhagavata Purana 1.3.24: Buddha, “son of Anjana”, among the avatars in Hindu tradition मूळ ग्रंथ वाचा