भोगी कथा
भोगी का साजरी करतात? संक्रांतीच्या आदल्या दिवसाचा सण
Ask AIधर्मस्थान टीम · अद्ययावत · 7 संदर्भ
जुने मागे टाकून नव्या ऋतूचे स्वागत करण्यासाठी मकर संक्रांतीच्या आदल्या दिवशी भोगी साजरी केली जाते: तमिळनाडू, आंध्र प्रदेश आणि तेलंगणात पहाटेच्या शेकोटीत जुन्या वस्तू जाळल्या जातात आणि पावसासाठी इंद्राचे आभार मानले जातात, तर महाराष्ट्रात भोगीची भाजी आणि तीळ लावलेली बाजरीची भाकरी खातात.
थोडक्यात: भोगी
- तिथी
- मकर संक्रांतीच्या आदल्या दिवशी, १३ किंवा १४ जानेवारी: मार्गळी (धनू) सौर महिन्याचा शेवटचा दिवस
- उपासना
- इंद्र, ज्याचे पावसाचा दाता म्हणून आभार मानले जातात (दक्षिण भारतीय परंपरा)
- इतर नावे
- भोगी पंडिगई (तमिळनाडू), भोगी मंटलु (शेकोटी, आंध्र प्रदेश आणि तेलंगणा); लोहडी (पंजाब) आणि उरुका (आसाम) ही याच संक्रांतीची पूर्वसंध्या, बहुधा त्याच रात्री
जुन्या ऋतूचा शेवटचा दिवस
भोगी मकर संक्रांतीच्या आदल्या दिवशी, १३ किंवा १४ जानेवारीला येते. तमिळमध्ये ज्या सौर महिन्याला मार्गळी म्हणतात, त्याचा हा शेवटचा दिवस; त्यानंतर सूर्य मकर राशीत प्रवेश करतो. तमिळनाडूत भोगीने पोंगलचे चार दिवस सुरू होतात; आंध्र प्रदेश, तेलंगणा आणि कर्नाटकात तिच्यापासून संक्रांतीचे उत्सव सुरू होतात; आणि महाराष्ट्रात हा संक्रांतीच्या दिवसांतील पहिला दिवस असतो.
पुराणांत भोगीची कोणतीही कथा नाही. हा ऋतूचा सण आहे: हिवाळी पीक घरात येत असताना जुने मागे टाकण्याचा. त्याचे नाव सहसा भोग, म्हणजे आनंद आणि मेजवानी, या शब्दाशी जोडले जाते; आसाममध्ये याच दिवसांत येणाऱ्या सुगीच्या सणाला याच अर्थाने भोगाली बिहू म्हणतात. धर्मसिंधू हा अठराव्या शतकाच्या अखेरीचा धार्मिक विधींवरील ग्रंथ असून महाराष्ट्रात सर्वत्र त्याचे पालन होते. तो भोगीचे नाव घेत नाही, पण पौष महिन्याच्या प्रकरणात शिवपूजेचे एक व्रत सांगतो, जे मकर संक्रांतीच्या आदल्या दिवशी उपवासाने सुरू होते. सूर्याच्या उत्तरायणाच्या विधींमध्ये तो तिळाने स्नान आणि तिळाचे उटणे यांचाही उल्लेख करतो. सूर्याचा उत्तरेकडील प्रवास आणि भीष्मांची कथा मकर संक्रांतीशीच संबंधित आहेत.
दक्षिणेतील शेकोट्या आणि इंद्र
तमिळनाडूत भोगीची सुरुवात पहाटेपूर्वी प्रत्येक घरासमोर पेटवलेल्या शेकोटीने होते. त्यात जुन्या, निरुपयोगी वस्तू टाकल्या जातात आणि मुले छोटे ढोल वाजवत आगीभोवती फेऱ्या घालतात. दुसऱ्या दिवशीच्या थाई पोंगलच्या तयारीसाठी घरे स्वच्छ केली जातात, दारात कोलम काढले जाते आणि दारावर आंब्याच्या पानांचे तोरण बांधले जाते. लोक अनेकदा “पळैयन कळिदलुम पुदियन पुगुदलुम” ही तमिळ ओळ म्हणतात; तिचा अर्थ आहे, जुने जाणे आणि नवे येणे. ही ओळ तेराव्या शतकातील नन्नूल या व्याकरणग्रंथातील (सूत्र ४६२) आहे. तिथे ती भाषेविषयी सांगितली आहे, पण भोगीला ती अगदी चपखल बसते. शेकोटीत टायर आणि प्लास्टिक जाळले जाऊ लागल्याने तमिळनाडू प्रदूषण नियंत्रण मंडळ आता धूरमुक्त भोगी साजरी करण्याचे आवाहन करते.
आंध्र प्रदेश आणि तेलंगणात या शेकोटीला भोगी मंटलु म्हणतात. जुन्या, निरुपयोगी वस्तू जाळण्यासाठी ती अंगणांत, रस्त्यांच्या कोपऱ्यांवर आणि चौकांत पेटवली जाते. संध्याकाळी लहान मुलांचे भोगी पल्लु होते: आशीर्वाद म्हणून त्यांच्या डोक्यावरून रेगि पल्लु (बोरे), उसाचे तुकडे, फुले आणि नाणी ओतली जातात. हे बरेचसे महाराष्ट्रातील संक्रांतीच्या बोरन्हाणासारखे असते. कर्नाटकात कुटुंबे चांगल्या पावसासाठी इंद्राची पूजा करतात, नवे धान्य अर्पण करतात, त्याचा काही भाग दान करतात आणि तांदूळ-मुगाची हुग्गी करतात.
दक्षिणेच्या बहुतेक भागांत भोगी हा इंद्राचा दिवस आहे; पीक पिकवणाऱ्या पावसाचा दाता म्हणून त्याचे आभार मानले जातात. एक लोकप्रिय कथा याचा संबंध कृष्णाने गोवर्धन उचलण्याशी जोडते: इंद्राचा गर्व उतरवल्यानंतर कृष्णाने लोकांना इंद्राच्या सन्मानार्थ भोगी साजरी करू दिली, असे सांगतात. भागवत पुराणात (१०.२४–२७) गोवर्धनाची कथा आहे: कृष्ण गोपांचा यज्ञ इंद्राकडून गोवर्धन पर्वताकडे वळवतात, इंद्राच्या वादळापुढे सात दिवस पर्वत उचलून धरतात, आणि इंद्र येऊन कृष्णाची क्षमा मागतो. भागवतात भोगीचा उल्लेख नाही, म्हणून कथेचा हा शेवट प्रादेशिक परंपरेतील आहे.
अनेक श्रीवैष्णव मंदिरांत मार्गळी महिना, ज्यात रोज पहाटे आंडाळचे तिरुप्पावै गायले जाते, भोगीला आंडाळ आणि रंगनाथ यांच्या विवाहाने पूर्ण होतो. श्रीरंगम आणि कांचीपुरमसारखी मंदिरे हा उत्सव याच दिवशी साजरा करतात.
महाराष्ट्रातील भोगी
महाराष्ट्रात भोगी म्हणजे हिवाळी पिकाची घरगुती मेजवानी. या दिवसाचा खास पदार्थ म्हणजे भोगीची भाजी, जिला लेकुरवाळी भाजीही म्हणतात. ही हंगामातील भाज्यांची मिश्र भाजी असते: वांगी, गाजर, शेवग्याच्या शेंगा, मटार, ओले हरभरे आणि पावटे. ती तीळ, शेंगदाणे आणि सुके खोबरे घालून शिजवली जाते. ती तीळ लावलेल्या बाजरीच्या भाकरीबरोबर खातात, आणि सोबत बहुधा मुगाची खिचडी, कढी आणि तिळाची चटणी असते.
भोगीचे जेवण हंगामातील पदार्थांतूनच तयार होते: तीळ, शेंगदाणे, बाजरी आणि हिवाळ्यातील नव्या भाज्या. हेच तीळ दुसऱ्या दिवशी तिळगूळ बनतात. इतर ठिकाणांप्रमाणे इथेही हा दिवस घर स्वच्छ करण्याचा, जुने बाजूला ठेवण्याचा आणि नवे पीक वाटून घेण्याचा असतो. त्यानंतर संक्रांत, किंक्रांत आणि हळदीकुंकू यांचे दिवस सुरू होतात.
संक्रांतीच्या पूर्वसंध्येला लोहडी आणि उरुका
पंजाबमध्ये संक्रांतीची पूर्वसंध्या म्हणजे लोहडी, माघीच्या आधीची रात्र. हिंदू आणि शीख दोघेही ती साजरी करतात. अंधार पडल्यावर शेकोटी पेटवली जाते. त्यात तीळ, गूळ, रेवडी, शेंगदाणे आणि मक्याच्या लाह्या टाकतात आणि शेकोटीभोवती हेच पदार्थ वाटतात. मुले घरोघरी जाऊन लोहडीची गाणी म्हणतात; त्यांतील अनेक गाणी दुल्ला भट्टी या लोकनायकाविषयी असतात. लग्नानंतरची किंवा बाळाच्या जन्मानंतरची कुटुंबातील पहिली लोहडी विशेष उत्साहाने साजरी होते.
आसाममध्ये माघ बिहूची पूर्वसंध्या म्हणजे उरुका. या रात्री कुटुंबे आणि मित्र मिळून मेजवानीचा स्वयंपाक करतात, बहुधा खास या प्रसंगासाठी बांधलेल्या बांबू आणि गवताच्या झोपड्यांत. या झोपड्यांना भेलाघर म्हणतात. दुसऱ्या दिवशी सकाळी या झोपड्या आणि मेजीची शेकोटी जाळतात. तमिळ किनाऱ्यापासून पंजाब आणि आसामपर्यंत, मकर संक्रांतीची पूर्वसंध्या हा अग्नी आणि मेजवानीचा काळ असतो.
घरी भोगी कशी साजरी करावी
आदल्या दिवशी घर स्वच्छ करा आणि जुन्या वस्तूंची निवडानिवड करा. ज्या अजून वापरता येतील त्या दान करा. शेकोटी पेटवलीच तर फक्त लाकूड आणि सुकी पाने जाळा; प्लास्टिक किंवा रबर कधीही जाळू नका. दारात रांगोळी किंवा कोलम काढा. हंगामातील भाज्यांत तीळ आणि शेंगदाणे घालून मिश्र भाजी करा आणि ती तिळाच्या भाकरीबरोबर खा. आधी देवाला नैवेद्य दाखवा आणि मग जेवण सर्वांबरोबर वाटून घ्या. घरात लहान मुले असतील तर संध्याकाळी बोरे, उसाचे तुकडे आणि फुले यांनी त्यांना आशीर्वाद द्या. मग दुसऱ्या दिवशी सकाळच्या संक्रांतीसाठी आणि तिळगुळासाठी घर तयार होते.
भोगी च्या आरत्या आणि भजने
भोगी च्या सर्व आरत्या, भजने आणि प्लेलिस्ट →वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
भोगी का साजरी करतात? संक्रांतीच्या आदल्या दिवसाचा सण
जुने मागे टाकून नव्या ऋतूचे स्वागत करण्यासाठी मकर संक्रांतीच्या आदल्या दिवशी भोगी साजरी केली जाते: तमिळनाडू, आंध्र प्रदेश आणि तेलंगणात पहाटेच्या शेकोटीत जुन्या वस्तू जाळल्या जातात आणि पावसासाठी इंद्राचे आभार मानले जातात, तर महाराष्ट्रात भोगीची भाजी आणि तीळ लावलेली बाजरीची भाकरी खातात.
2027 मध्ये भोगी कधी आहे?
2027 मध्ये भोगी गुरुवार, १४ जानेवारी, २०२७ रोजी आहे. तारखा मुंबईच्या पंचांगानुसार आहेत; स्थानिक पालनात एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
भोगी कोणत्या तिथीला असते?
मकर संक्रांतीच्या आदल्या दिवशी, १३ किंवा १४ जानेवारी: मार्गळी (धनू) सौर महिन्याचा शेवटचा दिवस
भोगी ला कोणत्या आरत्या आणि भजने म्हणतात?
भक्त ॐ जय गंगे माता (गंगा आरती), सूर्यदेव आरती (जय कश्यप-नन्दन) म्हणतात. सर्वांचे बोल आणि अर्थ धर्मस्थानवर विनामूल्य वाचा.
संदर्भ
- News On AIR (All India Radio), 14 January 2026: Bhogi on 14 January 2026 in Tamil Nadu (last day of Margazhi, bonfires, appeal not to burn plastics) and Telangana (Bhogi Mantalu) मूळ ग्रंथ वाचा
- News On AIR (All India Radio), 13 January 2025: Bhogi in Karnataka: worship of Indra for rain, the new harvest, huggi मूळ ग्रंथ वाचा
- Bhagavata Purana 10.24–27: Govardhan: the sacrifice turned from Indra (10.24.25), the hill held up for seven days (10.25.23), Indra asks forgiveness (10.27.8) मूळ ग्रंथ वाचा
- Dharmasindhu, Pausha masa (V. D. N. Rao, condensed English): Does not name Bhogi; a Shiva vow beginning with a fast on the day before Makar Sankranti; sesame baths and anointing among the Uttarayana rites मूळ ग्रंथ वाचा
- Nannul, sutra 462 (Tamil Wikisource): The line on the passing of the old and the coming of the new मूळ ग्रंथ वाचा
- Lohri (Wikipedia): Lohri on the night before Maghi, commonly 13 January; its bonfire, offerings, Dulla Bhatti songs मूळ ग्रंथ वाचा
- Magh Bihu (Wikipedia): Bhogali Bihu, the Uruka feast and the meji bonfire मूळ ग्रंथ वाचा