दिवाळी पाडवा कथा
दिवाळी पाडवा का साजरा करतात? बळीराजा आणि वामन
Ask AIधर्मस्थान टीम · अद्ययावत · 4 संदर्भ
दिवाळी पाडवा, म्हणजेच बलिप्रतिपदा, बळीराजाच्या सन्मानार्थ साजरा केला जातो. वामनरूपातील विष्णूंनी या उदार असुरराजाला सुतल लोकावर राज्य करायला पाठवले, आणि पद्मपुराणानुसार हा उत्सवही विष्णूंनी बळीलाच दिला. उत्तर भारतात याच दिवशी गोवर्धन पूजा होते, आणि हाच गुजराती नववर्षाचा दिवस आहे.
थोडक्यात: दिवाळी पाडवा
- तिथी
- कार्तिक शुद्ध प्रतिपदा, सहसा लक्ष्मीपूजनाच्या दुसऱ्या दिवशी
- उपासना
- बळीराजा आणि वामनरूपातील भगवान विष्णू; उत्तर भारतात गोवर्धनधारी श्रीकृष्ण
- इतर नावे
- पाडवा, बलिप्रतिपदा, गोवर्धन पूजा आणि अन्नकूट (उत्तर भारत), बलि पाड्यमी (कर्नाटक), बेसतु वरस (गुजरात)
वामन आणि बळीराजा
महान भक्त प्रल्हादाचा नातू बळीराजा याने देवांना स्वर्गातून हुसकावून तिन्ही लोक आपल्या ताब्यात घेतले होते (भागवत पुराण ८.१५.३३). भागवत पुराण सांगते की बळी नर्मदेच्या उत्तर तीरावर भृगुकच्छ येथे अश्वमेध यज्ञ करत होता, तेव्हा विष्णू वामन होऊन, म्हणजे एका बुटक्या ब्राह्मण बटूच्या रूपात, त्याच्याकडे आले (८.१८.२१). बळीने त्या मुलाला हवे ते मागायला सांगितले, आणि वामनाने फक्त आपल्या तीन पावलांत मावेल इतकी जमीन मागितली (८.१९.१६).
बळीचे गुरू शुक्राचार्य यांनी हा मुलगा स्वतः विष्णू आहे, असा इशारा दिला (८.१९.३०), पण बळीने आपला शब्द मागे घेतला नाही. वामन इतके वाढले की दोन पावलांत त्यांनी सारे विश्व व्यापले, आणि मग तिसरे पाऊल कुठे ठेवू असे विचारले (८.२१.२९–३१). बळीने आपले मस्तक पुढे केले: “आपल्या चरणकमलाचे तिसरे पाऊल माझ्या मस्तकावर ठेवा” (८.२२.२).
सर्वस्व गमावूनही बळीने दिलेला शब्द पाळला म्हणून विष्णू प्रसन्न झाले (८.२२.२९–३०). त्यांनी बळीला सुतल लोकात पाठवले; तो लोक विश्वकर्म्याने बांधलेला असून तिथे दुःख नाही. भविष्यातील एका युगात तू इंद्र होशील असे वचन देऊन ते म्हणाले, “मी सदैव तुझ्यासोबत राहीन आणि तुझे रक्षण करीन” (८.२२.३१–३५). बळी प्रल्हादासह सुतल लोकात गेला (८.२३.११–१२). ही कथा फार जुनी आहे: दोन हजार वर्षांहूनही आधी पतंजलीच्या महाभाष्यातच लोक बलिबंधनाचे नाट्य सादर करत असल्याचा उल्लेख आहे, असे काणे दाखवून देतात (हिस्टरी ऑफ धर्मशास्त्र, खंड ५, पृ. २०२–२०३).
बळीचा स्वतःचा दिवस का असतो
हा दिवस बळीचा का, याचे कारण पद्मपुराणाचा दीपावलीविषयीचा अध्याय देतो: “स्वतः विष्णूंनी प्रसन्न होऊन हा महोत्सव बळीला दिला आहे” (उत्तरखंड १२२.५८–६९). तो सांगतो की कार्तिक शुद्ध प्रतिपदेच्या रात्री राजाने पाच रंगांनी बळीचे आणि त्याची राणी विंध्यावली हिचे चित्र काढावे, आणि प्रत्येक घरात पांढऱ्या तांदळाने बळीची प्रतिमा करून फुले-फळे वाहून तिची पूजा करावी (१२२.४३–५७). त्यातील प्रार्थनेत बळीराजाला विरोचनपुत्र आणि भावी इंद्र म्हणून वंदन केले आहे.
पुराण या उत्सवाला कौमुदी म्हणते: “कु” म्हणजे पृथ्वी आणि “मुद” म्हणजे आनंद, कारण लोक पृथ्वीवर एकत्र आनंद साजरा करतात (१२२.५८–६९). काणे यांच्या सारांशानुसार भविष्योत्तरात राजा अमावास्येला घोषणा करतो की आता बळीचे राज्य आहे आणि लोकांनी आनंद करावा. तिथे प्रतिपदा बळीचे राज्य वाढवणारी तिथी म्हटली आहे (पृ. १९९–२०२). पाडव्याला दिल्या जाणाऱ्या “इडा पिडा टळो, बळीचे राज्य येवो” या मराठी शुभेच्छेतही हाच भाव दिसतो: संकटे आणि व्याधी दूर होवोत आणि बळीचे राज्य येवो. ही म्हण मात्र लोकपरंपरेतील आहे.
केरळमध्ये याच राजाची आठवण ओणमला केली जाते; महाबली दरवर्षी आपल्या प्रजेला भेटायला येतो अशी तिथे श्रद्धा आहे. ओणम दिवाळीत नाही, तर चिंगम महिन्यात, म्हणजे ऑगस्ट किंवा सप्टेंबरमध्ये येतो. तरीही दोन्ही सणांमागची आशा एकच आहे: काही दिवसांसाठी एका न्यायी आणि उदार राजाचे परत येणे.
भारतभर पाडवा: गोवर्धन, अन्नकूट आणि नववर्ष
कार्तिक शुद्ध पक्षाचा पहिला दिवस वर्षातील तीन सर्वात शुभ दिवसांत गणला जातो, असे काणे नोंदवतात (पृ. २०१). महाराष्ट्रात हा साडेतीन मुहूर्तांपैकी अर्धा मुहूर्त आहे; या साडेतीन दिवसांत मुहूर्त पाहावा लागत नाही. अर्धा मुहूर्त कोणता, याबाबत याद्यांमध्ये फरक आहे. लोक सोने खरेदी करतात, नवे उपक्रम हाती घेतात आणि व्यापारी हिशेबाच्या नव्या वह्या सुरू करतात.
महाराष्ट्रात दिवाळी पाडवा हा पती-पत्नीचाही दिवस आहे. सकाळच्या अभ्यंगस्नानानंतर पत्नी पतीचे औक्षण करते, म्हणजे कुंकू आणि अक्षता घेऊन त्याला निरांजनाने ओवाळते. पती तिला भेट देतो, हीच पाडव्याची ओवाळणी. धर्मसिंधूतही या दिवसाच्या विधींमध्ये स्त्रियांनी पुरुषांना ओवाळणे सांगितले आहे (काणे, पृ. २०४). अनेक गावांत घरची मंडळी दारात बळीचे चित्र काढून किंवा प्रतिमा करून शेतकऱ्यांचा राजा म्हणून त्याची आठवण करतात.
ब्रज आणि संपूर्ण उत्तर भारतात हा गोवर्धन पूजेचा दिवस आहे. भागवत पुराण सांगते की श्रीकृष्णांनी व्रजातील गोपांना इंद्राऐवजी गोवर्धन पर्वत, गायी आणि ब्राह्मण यांची पूजा करायला राजी केले, आणि नैवेद्यासाठी अनेक प्रकारची पक्वान्ने करवून घेतली (१०.२४.२५–३०). इंद्राने सात दिवस वादळी पाऊस पाठवला तेव्हा कृष्णांनी एका हाताने पर्वत उचलून सात दिवस सारा व्रज त्याखाली सुरक्षित ठेवला (१०.२५.१९–२३). घरोघरी शेणाचा गोवर्धन करून त्याला प्रदक्षिणा घातली जाते, आणि मथुरा-वृंदावनापासून नाथद्वारापर्यंतच्या मंदिरांत अन्नकूट, म्हणजे पक्वान्नांचा डोंगर, अर्पण केला जातो. पद्मपुराण या पूजेला अन्नकूट म्हणते, असे काणे स्मृतिकौस्तुभाच्या आधारे नोंदवतात (पृ. २०५).
या दिवशी गायींना सजवावे आणि त्यांचे दूध काढू नये किंवा त्यांच्याकडून ओझे वाहून घेऊ नये, असेही पद्मपुराण सांगते (उत्तरखंड १२२.२१–३२). गुजरातमध्ये हा दिवस बेसतु वरस असतो, म्हणजे तिथल्या गणनेनुसार विक्रम संवताच्या नव्या वर्षाचा पहिला दिवस. या दिवशी “नूतन वर्षाभिनंदन” म्हणून शुभेच्छा दिल्या जातात. कर्नाटकात याला बलि पाड्यमी म्हणतात.
घरी पाडवा कसा साजरा करावा
दिवाळी पाडव्याची सुरुवात पहाटेचे अभ्यंगस्नान, पणत्या आणि नवी रांगोळी यांनी होते. जुना विधी पाळणारी घरे तांदळापासून बळीची छोटी प्रतिमा करतात किंवा दारात त्याचे चित्र काढतात, आणि विरोचनपुत्र, भावी इंद्र बळीराजाची प्रार्थना करत फुले वाहतात. महाराष्ट्रात पत्नी पतीचे औक्षण करते आणि सारे कुटुंब एकत्र बसून सणाचे जेवण करते; उत्तर भारतात अन्नकूट अर्पण करून गोवर्धनाला प्रदक्षिणा घातली जाते, आणि जे आपला शब्द पाळतात त्यांना दिलेले वचन विष्णू पाळतात, याची आठवण ठेवली जाते.
दिवाळी पाडवा च्या आरत्या आणि भजने
- गोवर्धन पूजा कथा
- ॐ जय लक्ष्मी माता
- गोवर्धन पूजा मन्त्र
- गौ पूजा मन्त्र
- मंगल भवन अमंगल हारी
- त्वदीयं वस्तु गोविन्द
- जय देवी जय देवी जय महालक्ष्मी
- अवध में राम आए हैं
क्रमाने वाचण्यासाठी किंवा लाइव्ह करण्यासाठी प्लेलिस्ट
दिवाळी पाडवा च्या सर्व आरत्या, भजने आणि प्लेलिस्ट →वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
दिवाळी पाडवा का साजरा करतात? बळीराजा आणि वामन
दिवाळी पाडवा, म्हणजेच बलिप्रतिपदा, बळीराजाच्या सन्मानार्थ साजरा केला जातो. वामनरूपातील विष्णूंनी या उदार असुरराजाला सुतल लोकावर राज्य करायला पाठवले, आणि पद्मपुराणानुसार हा उत्सवही विष्णूंनी बळीलाच दिला. उत्तर भारतात याच दिवशी गोवर्धन पूजा होते, आणि हाच गुजराती नववर्षाचा दिवस आहे.
2027 मध्ये दिवाळी पाडवा कधी आहे?
2027 मध्ये दिवाळी पाडवा शनिवार, ३० ऑक्टोबर, २०२७ रोजी आहे. तारखा मुंबईच्या पंचांगानुसार आहेत; स्थानिक पालनात एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
दिवाळी पाडवा कोणत्या तिथीला असते?
कार्तिक शुद्ध प्रतिपदा, सहसा लक्ष्मीपूजनाच्या दुसऱ्या दिवशी
दिवाळी पाडवा ला कोणत्या आरत्या आणि भजने म्हणतात?
भक्त गोवर्धन पूजा कथा, ॐ जय लक्ष्मी माता, गोवर्धन पूजा मन्त्र, गौ पूजा मन्त्र, मंगल भवन अमंगल हारी म्हणतात. सर्वांचे बोल आणि अर्थ धर्मस्थानवर विनामूल्य वाचा.
संदर्भ
- Bhagavata Purana 8.18–8.23 (Bhaktivedanta tr.): Vamana and Bali: three steps (8.19.16), Bali’s head (8.22.2), Sutala and Vishnu’s promise (8.22.31–35) मूळ ग्रंथ वाचा
- Padma Purana, Uttara Khanda, ch. 122 (N. A. Deshpande tr.): Worship of Bali at night (vv. 43–57); Vishnu grants Bali the festival, Kaumudi (vv. 58–69); cows and Govardhan (vv. 21–32) मूळ ग्रंथ वाचा
- P. V. Kane, History of Dharmaśāstra, vol. V part 1, pp. 199–205: Bali Pratipada: one of the three most auspicious days, Bali’s dominion, the Mahabhashya, waving of lights, Annakuta मूळ ग्रंथ वाचा
- Bhagavata Purana 10.24–10.25 (Bhaktivedanta tr.): Govardhan worship in place of Indra’s sacrifice (10.24.25–30); Krishna lifts the hill for seven days (10.25.19–23) मूळ ग्रंथ वाचा