Dharmasthan

India's Digital Home for Devotion

Dharmasthan
Bhakti LibraryEvents CalendarDharmaVerseJap CounterDharma AIContestsSansthas
HOST ROOM
MandalSign In
Dharmasthan

India's Digital Home for Devotion.

|| भक्ति· से ही शांति है ||

Hindu prayers, aarti and bhajan lyrics, mandals and festivals across India.

Explore

  • Bhakti Library
  • Aartis
  • Bhajans
  • Devotional Songs
  • Mantras
  • Stotrams
  • Chalisas
  • Shlokas
  • Stutis & Ashtakams
  • Vrat Kathas
  • Marathi Prayers
  • Hindi Prayers
  • Sanskrit Prayers
  • Videos
  • Hindu Stories
  • Holy Books
  • DharmaVerse
  • Events Calendar
  • By Deity
  • Festival Playlists
  • Upcoming Festivals
  • Jap Counter
  • Contests
  • Events

For Mandals

  • Mandal Login
  • Register Mandal
  • Discover Mandals
  • Donation Campaigns

About

  • About Us
  • Contact
  • Privacy Policy
  • Terms of Service
  • Consent Policy
  • Platform Admin

© 2026 Dharmasthan - devotion, in one place

Made with devotion in India

Home
Bhakti Library
Jap
DharmaVerse
CalendarFestivalsEvents
अक्षय्य तृतीया
Englishहिंदीमराठी

अक्षय्य तृतीया कथा

अक्षय्य तृतीया का साजरी करतात? ‘अक्षय्य’ म्हणजे काय?

Ask AI

धर्मस्थान टीम · अद्ययावत शुक्रवार, १३ नोव्हेंबर, २०२६ · 7 संदर्भ

अक्षय्य तृतीया वैशाख शुद्ध तृतीयेला साजरी होते, कारण या दिवशी केलेले दान, हवन आणि जप कधीही क्षय पावत नाहीत, असे मानले जाते: “अक्षय्य” म्हणजे ज्याचा कधीही क्षय होत नाही. याच तिथीला परशुराम जयंतीही येते, हा दिवस महाराष्ट्रातील साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक आहे, आणि जैनांसाठी ऋषभदेवांनी वर्षभराचा उपवास सोडला तो हा दिवस.

थोडक्यात: अक्षय्य तृतीया

2027 मधील तारीख
रविवार, ९ मे, २०२७
तिथी
वैशाख शुद्ध तृतीया, म्हणजे वैशाखाच्या शुक्ल पक्षातील तिसरा दिवस; ज्या दिवशी ही तिथी पूर्वाह्णकाळी (दुपारपूर्वी) असते, त्या दिवशी ती साजरी करतात
उपासना
विष्णू (वासुदेव किंवा जनार्दन या रूपांत), ज्यांची पूजा अक्षतांनी होते; घरगुती पूजेत लक्ष्मी; परशुराम, ज्यांची जयंती याच तिथीला असते; जैनांसाठी ऋषभदेव
इतर नावे
अक्षय तृतीया, आखा तीज (राजस्थान), अखात्रीज (गुजरात)
पूजा मुहूर्त आणि वेळा →

या दिवसाला अक्षय्य का म्हणतात

अक्षय्य तृतीया वैशाख शुद्ध तृतीयेला, म्हणजे वैशाखाच्या शुक्ल पक्षातील तिसऱ्या दिवशी, येते. मत्स्यपुराण तिच्या नावाचे कारण सांगते: या तिथीला जे काही दिले जाते (दत्त), अग्नीत अर्पण केले जाते (हुत) किंवा ज्याचा जप केला जातो (जप्त), ते सर्व अक्षय्य होते. या दिवशी उपवास करणाऱ्याला प्रत्येक पुण्यकर्माचे अक्षय्य फळ मिळते (६५.१–३). या दिवशी कृत्तिका नक्षत्र असल्यास हा दिवस विशेष पवित्र असतो.

मत्स्यपुराण दुसरे कारणही देते: या दिवशी विष्णूंची पूजा अक्षतांनी (अखंड, न तुटलेल्या तांदळांनी) केली जाते, “म्हणून तिला अक्षया म्हणतात” (६५.४). भक्त अक्षता घातलेल्या पाण्याने स्नान करतात, विष्णूंना अक्षता वाहतात, आणि ब्राह्मणांना अक्षता व सातू (भाजलेल्या जवाचे पीठ) दान करतात. या दिवशी उपवास करून जनार्दनाची पूजा केल्यास राजसूय यज्ञाचे पुण्य मिळते, असे म्हटले आहे (६५.४–७).

एक धर्मशास्त्रग्रंथ हेच थोडक्यात सांगतो. विष्णुस्मृती सांगते की जो वैशाख शुद्ध तृतीयेला उपवास करून अक्षतांनी वासुदेवाची पूजा करतो तो सर्व पापांतून शुद्ध होतो, आणि “त्या दिवशी तो जे काही दान करतो ते अक्षय्य होते” (९०.१७–१८). धर्मशास्त्राचे इतिहासकार पांडुरंग वामन काणे हा या दिवसाचा बहुधा सर्वांत जुना उल्लेख मानतात, मात्र या ग्रंथाचे अलीकडचे संपादक पॅट्रिक ऑलिव्हेल विष्णुस्मृतीचा काळ इसवी सनाचे सुमारे सातवे किंवा आठवे शतक मानतात.

युगाचा आरंभ आणि परशुरामांचा जन्म

मत्स्यपुराण वैशाखातील तृतीयेची गणना चार युगादी तिथींमध्येही करते. युगादी म्हणजे ज्या दिवशी एखाद्या युगाचा आरंभ झाला ती तिथी; म्हणून या दिवशी दिलेले दान आणि केलेले श्राद्ध अक्षय्य होते (१७.४–५). अक्षय्य तृतीयेला कोणत्या युगाचा आरंभ झाला, याबद्दल मतभेद आहेत. भविष्योत्तर पुराण (काणेंच्या सारांशानुसार) आणि धर्मसिंधु कृत (सत्य) युग सांगतात; आजची अनेक पंचांगे त्रेतायुग सांगतात. युगादी तिथींबद्दल पुराणांत एकमत नाही, असे काणे नोंदवतात. त्यामुळे हे परंपरा म्हणूनच समजणे योग्य.

भविष्योत्तर पुराण अक्षय्य तृतीयेला उन्हाळ्याला साजेशी दाने सांगते: पाण्याने भरलेले घडे, छत्र्या आणि पादत्राणे (काणे, हिस्ट्री ऑफ धर्मशास्त्र, खंड ५, भाग १, पृ. ८८–८९). धर्मसिंधु यात आणखी एक दान जोडतो: पितरांच्या स्मरणार्थ तीळ घातलेल्या पाण्याचा कलश.

परशुराम जयंतीही अक्षय्य तृतीयेच्याच तिथीला येते. स्कंद आणि भविष्य पुराणांनुसार विष्णू वैशाख शुद्ध तृतीयेला, रात्रीच्या पहिल्या प्रहरी, रेणुकेच्या पोटी परशुराम म्हणून जन्मले, असे काणे सांगतात. म्हणून परशुरामांची पूजा संध्याकाळी (प्रदोषकाळी) पाण्याचे अर्घ्य देऊन करतात. कोकणात चिपळूणजवळच्या परशुराम मंदिरात ही जयंती मोठ्या थाटात साजरी होते, असा उल्लेख काणे करतात. मात्र भारताच्या अनेक भागांत, उदाहरणार्थ सौराष्ट्रात, परशुराम जयंती पाळली जात नाही, असेही ते नोंदवतात.

अक्षय्य तृतीया फार पूर्वीपासून दानाने साजरी होत आली आहे. कन्नौजचा राजा गोविंदचंद्र याच्या ताम्रपटांत नोंद आहे की त्याने संवत १२०२ मधील एका सोमवारी (१५ एप्रिल इ.स. ११४६) अक्षय्य तृतीयेच्या पर्वावर गंगेत स्नान केले आणि एका ब्राह्मणाला एक गाव दान दिले (काणे, एपिग्राफिया इंडिका, खंड ७ च्या हवाल्याने).

ऋषभदेवांचा पहिला आहार: जैनांची अक्षय्य तृतीया

जैनांसाठी अक्षय्य तृतीया म्हणजे या युगात एखाद्या मुनीला दिलेल्या पहिल्या आहारदानाची स्मृती. हेमचंद्रांच्या त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरित्रानुसार पहिले तीर्थंकर ऋषभदेव संसारत्यागानंतर वर्षभर आहार न घेता विहार करत राहिले. कारण लोक त्यांना रत्ने, घोडे, रथ, अगदी कन्याही देऊ करत, पण मुनी काय स्वीकारू शकतो हे त्यांना ठाऊक नव्हते. गजपूर (हस्तिनापूर) येथे बाहुबलींचे नातू राजकुमार श्रेयांस यांनी योग्य दान ओळखले आणि ताजा इक्षुरस (उसाचा रस) प्रभूंच्या ओंजळीत ओतला. हेमचंद्र लिहितात, “हे अक्षय्य दान राधाच्या शुक्ल तृतीयेला झाले”; राध हे वैशाख महिन्याचेच दुसरे नाव. त्यालाच ते अक्षय्य तृतीया उत्सवाचा आरंभ म्हणतात (पर्व १, सर्ग ३).

जैन ही स्मृती वर्षीतपाने जपतात. त्यात सुमारे वर्षभर (काही जण सहा महिने) एक दिवसाआड उपवास केला जातो. हे तप अक्षय्य तृतीयेला पूर्ण होते; त्या दिवशी कुटुंबीय तपस्व्याला उसाचा रस पाजून पारणे करवतात. अनेक जण हे तप गुजरातमधील शत्रुंजय (पालिताणा) येथे, किंवा पहिले आहारदान झाले त्या हस्तिनापूर येथे पूर्ण करतात. श्वेतांबर आणि दिगंबर दोन्ही पंथांचे जैन हा दिवस पाळतात.

आज अक्षय्य तृतीया कशी साजरी करतात

महाराष्ट्रात अक्षय्य तृतीया साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक आहे. वर्षातील हे साडेतीन दिवस इतके शुभ मानले जातात की त्यांसाठी वेगळा मुहूर्त पाहावा लागत नाही. “लोक ज्यांना वर्षातील सर्वांत शुभ दिवस मानतात” अशा साडेतीन दिवसांत काणे तिची गणना करतात. या दिवशी अनेक कुटुंबे नवे काम सुरू करतात, गृहप्रवेश करतात आणि खरेदी करतात. अनेक घरांत महिनाभर चालणाऱ्या चैत्रगौरीच्या हळदीकुंकवाची सांगता याच दिवशी होते, पितरांच्या स्मरणार्थ पाण्याचा घडा (करा) दिला जातो, आणि हंगामातील पहिले आंबे नैवेद्याला ठेवले जातात.

अक्षय्य तृतीयेला सोने खरेदी करणे ही लोकप्रिय प्रथा आहे, शास्त्राचा नियम नाही. इथे उद्धृत केलेले ग्रंथ फक्त दानाविषयी बोलतात: अन्न, पाणी, धान्य आणि उन्हाळ्यातील उन्हापासून बचाव करणाऱ्या वस्तू देण्याविषयी. खरेदीचा उल्लेख त्यांत नाही.

इतरत्र, उत्तराखंडात गंगोत्री आणि यमुनोत्री ही मंदिरे हिवाळ्यानंतर अक्षय्य तृतीयेला उघडतात आणि त्याबरोबर चारधाम यात्रा सुरू होते. केदारनाथ आणि बद्रीनाथ ही मंदिरे त्याच दिवशी किंवा त्यानंतर काही दिवसांतच उघडतात. राजस्थानात हा दिवस आखा तीज आणि गुजरातमध्ये अखात्रीज म्हणून ओळखला जातो.

घरी अक्षय्य तृतीयेची सुरुवात स्नानाने होते. त्यानंतर अक्षता, तुळस आणि फुले वाहून विष्णूंची किंवा लक्ष्मी-नारायणाची पूजा केली जाते, आणि मग काहीतरी दान केले जाते: पाणी, धान्य, पंखा, छत्री किंवा गरजूला अन्न.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

अक्षय्य तृतीया का साजरी करतात? ‘अक्षय्य’ म्हणजे काय?

अक्षय्य तृतीया वैशाख शुद्ध तृतीयेला साजरी होते, कारण या दिवशी केलेले दान, हवन आणि जप कधीही क्षय पावत नाहीत, असे मानले जाते: “अक्षय्य” म्हणजे ज्याचा कधीही क्षय होत नाही. याच तिथीला परशुराम जयंतीही येते, हा दिवस महाराष्ट्रातील साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक आहे, आणि जैनांसाठी ऋषभदेवांनी वर्षभराचा उपवास सोडला तो हा दिवस.

2027 मध्ये अक्षय्य तृतीया कधी आहे?

2027 मध्ये अक्षय्य तृतीया रविवार, ९ मे, २०२७ रोजी आहे. तारखा मुंबईच्या पंचांगानुसार आहेत; स्थानिक पालनात एका दिवसाचा फरक असू शकतो.

अक्षय्य तृतीया कोणत्या तिथीला असते?

वैशाख शुद्ध तृतीया, म्हणजे वैशाखाच्या शुक्ल पक्षातील तिसरा दिवस; ज्या दिवशी ही तिथी पूर्वाह्णकाळी (दुपारपूर्वी) असते, त्या दिवशी ती साजरी करतात

संदर्भ

  1. Matsya Purana, ch. 65 and 17.4–5 (GRETIL e-text): Why the day is akshaya (65.1–7); Vaishakha Shukla Tritiya among the four yugadi days (17.4–5) मूळ ग्रंथ वाचा
  2. Vishnu Smriti 90.17–18 (J. Jolly tr., Sacred Books of the East vol. 7): Worship of Vasudeva with unbroken grains; whatever is given that day becomes imperishable मूळ ग्रंथ वाचा
  3. Patrick Olivelle, The Law Code of Viṣṇu (Harvard Oriental Series, 2010): Dates the Vishnu Smriti (Vaishnava Dharmashastra) to about the seventh or eighth century CE
  4. P. V. Kane, History of Dharmaśāstra, vol. V part 1 (1958), pp. 88–90: The Bhavishyottara Purana on the Krita age and summer gifts; the Govindachandra plates of 1146 CE; one of the three and a half muhurtas; Parashurama Jayanti and the temple near Chiplun मूळ ग्रंथ वाचा
  5. Dharmasindhu, Vaishakha masa (condensed English by V. D. N. Rao): Akshaya Tritiya as the start of the Krita Yuga; the water pot for ancestors; Parashurama worship at pradosha मूळ ग्रंथ वाचा
  6. Hemachandra, Trishashtishalakapurushacharitra, Book I, ch. 3 (H. M. Johnson tr.): Rishabha’s year without alms and Shreyamsa’s gift of sugarcane juice “on the bright third of Radha” मूळ ग्रंथ वाचा
  7. Jainpedia, “Akṣaya-tṛtīyā”: The varshitap fast, its sugarcane-juice parana, Shatrunjaya and Hastinapur, and observance by both sects मूळ ग्रंथ वाचा
✦
सर्व सणांच्या कथा →