विष्णुपुराणम् · Amsha 5
अध्यायः ३०
Ask AIश्रीपराशर उवाचगरुडो वारुणं छत्रं तथैव मणिपर्वतम् ।सभार्यं च हृषीकेशं लीलयैव वहन्ययौ ॥ ५,३०.१ ॥
ततः शंखमुपाध्मासीत्स्वर्गद्वारगतो हरिः ।उपतस्थुस्तथा देवाःसार्घ्यहस्ता जनर्दनम् ॥ ५,३०.२ ॥
स देवैरर्चितः कृष्णो देवमातुर्निवेशनम् ।सिताभ्रशिखराकारं प्रविश्य ददृशेऽदितिम् ॥ ५,३०.३ ॥
स तां प्रणम्य शक्रेण सह ते कुण्डलोत्तमे ।ददौ नरकनाशं च शशंसास्यै जनार्दनः ॥ ५,३०.४ ॥
ततः प्रीताजगन्माता धातारं जगतां हरिम् ।तुष्टावादितिरव्यग्रा कृत्वा तत्प्रवणं मनः ॥ ५,३०.५ ॥
अदितिरुवाचनमस्ते पुण्डरीकाक्ष भक्तानामभयङ्कर ।सनातनात्मन् सर्वात्मन् भूतात्मन् भूतभावन ॥ ५,३०.६ ॥
प्रणेतर्मनसो बुद्धेरिन्द्रियाणां गुणात्मक ।त्रिगुणातीत निर्द्वंद्व शुद्धसत्त्व हृदि स्थित ॥ ५,३०.७ ॥
सितदीर्घादिनिः शेषकल्पनापरिवर्जित ।जन्मादिभिरसंस्पृष्ट स्वप्नादिपरिवर्जित ॥ ५,३०.८ ॥
संध्यारात्रिरहो भूमिर्गगनं वायुरंबु च ।हुताशनो मनो बुद्धिर्भूतादिस्त्वं तथाच्युत ॥ ५,३०.९ ॥
सर्गस्थितिविनाशानां कर्ता कर्तृपतिर्भवान् ।ब्रह्मविष्णुशिवाख्याभिरात्ममूर्तिभिरीश्वर ॥ ५,३०.१० ॥
देवा दैत्यास्तथा यक्षा राक्षसाः सिद्धपन्नगाः ।कूष्माण्डाश्च पिशाचाश्च गन्धर्वा मनुजास्तथा ॥ ५,३०.११ ॥
पशवश्च मृगाश्चैव पतङ्गाश्च सरीसृपाः ।वृक्षगुल्मलताबह्व्यःसमस्तास्तृणजातयः ॥ ५,३०.१२ ॥
स्थूला मध्यास्तथा सूक्ष्माःसूक्ष्मात्सूक्ष्मतराश्च ये ।देहभेदा भवान् सर्वे ये केचित्पुर्गलाश्रयाः ॥ ५,३०.१३ ॥
माया तवेयमज्ञातपरमार्थातिमोहिनी ।अनात्मन्यात्मविज्ञानं यया मूढो निरुद्ध्यते ॥ ५,३०.१४ ॥
अस्वे स्वमिति भावोत्र यत्पुंसामुपजायते ।अहं ममेति भावो यत्प्रायेणैवाभिजायते ।संसारमातुर्मायायास्तवैतन्नाथ चेष्टितम् ॥ ५,३०.१५ ॥
यैः स्वधर्मपरैर्नाथ नरैराराधितो भवान् ।ते तरन्त्यखिलामेतां मायामात्मविमुक्तये ॥ ५,३०.१६ ॥
ब्रह्माद्याःसकला देवा मनुष्याः पशवस्तथा ।विष्णुमाया महावर्तमोहान्धतमसावृताः ॥ ५,३०.१७ ॥
आराध्य त्वामभीप्संते कामानात्मभवक्षयम् ।यदेते पुरुषा माया सैवेयं भगवंस्तव ॥ ५,३०.१८ ॥
मया त्वं पुत्रकामिन्या वैरिपक्षजयाय च ।आराधितो न मोक्षाय मायाविलसितं हि तत् ॥ ५,३०.१९ ॥
कौपीनाच्छादनप्राया वाञ्छा कल्पद्रुमादपि ।जायते यदपुण्यानां सोपराधः स्वदोषजः ॥ ५,३०.२० ॥
तत्प्रसीदाखिलजगन्मायामोहकराव्यय ।अज्ञानं ज्ञानसद्भावभूतं भूतेश नाशय ॥ ५,३०.२१ ॥
नमस्ते चक्रहस्ताय शार्ङ्गहस्ताय ते नमः ।नन्दहस्ताय ते विष्णो शङ्खहस्ताय ते नमः ॥ ५,३०.२२ ॥
एतत्पश्यामि ते रूपं स्थूलचिह्नोपलक्षितम् ।न जानामि परं यत्ते प्रसीद परमेश्वर ॥ ५,३०.२३ ॥
श्रीपराशर उवाचअदित्यैवं स्तुतो विष्णुः प्रहस्याह सुरारणिम् ।माता देवि त्वमस्माकं प्रसीद वरदा भव ॥ ५,३०.२४ ॥
अदिदिरुवाचएवमस्तु यथेच्छा ते त्वमशेषैः सुरासुरैः ।अजेयः पुरुषव्याघ्र सर्त्यलोके भविष्यसि ॥ ५,३०.२५ ॥
श्रीपराशर उवाचततः कृष्णस्य पत्नी च शक्रेण सहितादितिम् ।सत्यभामा प्रणम्याह प्रसीदेति पुनः पुनः ॥ ५,३०.२६ ॥
अदितिरुवाचमत्प्रसादान्न ते सुभ्रु जरा वैरूप्यमेव वा ।भविष्यत्यनवद्याङ्गि सुस्थिरं नवयौवनम् ॥ ५,३०.२७ ॥
श्रीपराशर उवाचअदित्या तु कृतानुज्ञो देवराजो जनार्दनम् ।यथावत्पूजयामास बहुमानपुरःसरम् ॥ ५,३०.२८ ॥
शची च सत्यभामायै पारिजातस्य पुष्पकम् ।न ददौ मानुषीं मत्वा स्वयं पुष्पैरलङ्कृता ॥ ५,३०.२९ ॥
ततो ददर्श कृष्णोऽपि सत्यभामासहायवान् ।दवोद्यानानि हृद्यानि नन्दनादीनि सत्तम ॥ ५,३०.३० ॥
ददर्श च सुगन्धाढ्यं मञ्जरीपुञ्जधारिणम् ।नित्याह्लादकरं ताम्रबालपल्लवशोभितम् ॥ ५,३०.३१ ॥
मथ्यमानेऽमृते जातं जातरूपोपमत्वचम् ।पारिजातं जगन्नाथः केशवः केशिसूदनः ॥ ५,३०.३२ ॥
तुतोष परमप्रीत्या तरुराजमनुत्तमम् ।तं दृष्ट्वा प्राह गोविन्दं सत्यभामा द्विजोत्तम ।कस्मान्न द्वारकामेष नीयते कृष्ण पादपः ॥ ५,३०.३३ ॥
यदि चेत्त्वद्वचः सत्यं त्वमत्यर्थं प्रियेति मे ।मद्गेहनिष्कुटार्थाय तदयं नीयतां तरुः ॥ ५,३०.३४ ॥
न मे जांबवती तादृगभीष्टा न च रुक्मिणी ।सत्ये यथा त्वमित्युक्तं त्वया कृष्णासकृत्प्रियम् ॥ ५,३०.३५ ॥
सत्यं तद्यदि गोविन्द नोपचारकृतं मम ।तदस्तु पारिजातोऽयं मम गेहविभूषणम् ॥ ५,३०.३६ ॥
बिभ्रती पारिजातस्य केशपक्षेण मञ्जरीम् ।सपत्नीनामहं मध्ये शोभेयमिति कामये ॥ ५,३०.३७ ॥
श्रीपराशर उवाचइत्युक्तःस प्रहस्यैनां पारिजातं गरुत्मति ।आरोपयामास हरिस्तमूचुर्वनरक्षिणः ॥ ५,३०.३८ ॥
भो शची देवराजस्य महिषी तत्परीग्रहम् ।पारिजातं न गोविन्द हर्तुमर्हसि पादपम् ॥ ५,३०.३९ ॥
उत्पन्नो देवराजाय दत्तःसोऽपि ददौ पुनः ।महिष्यै सुमहाभाग देव्यै शच्यै कुतूहलात् ॥ ५,३०.४० ॥
शचीविभूषणार्थाय देवैरमृतमन्थने ।उत्पादितोऽयं न क्षेमी गृहीत्वैनं गमिष्यसि ॥ ५,३०.४१ ॥
देवराजो मुखप्रेक्षी यस्यास्तस्याः परिग्रहम् ।मैढ्यात्प्रार्थयसे क्षेमी गृहीत्वैनं हि को व्रजेत् ॥ ५,३०.४२ ॥
अवश्यमस्य देवेन्द्रो निष्कृतिं कृष्ण यास्यति ।वज्रोद्यतकरं शक्रमनुयास्यन्ति चामराः ॥ ५,३०.४३ ॥
तदलं सकलैर्देवैर्विग्रहेण तवाच्युत ।विपाककटु यत्कर्म तन्न शंसंति पण्डिताः ॥ ५,३०.४४ ॥
श्रीपराशर उवाचइत्युक्ते तैरुवाचैतान् सत्यभामातिकोपिनी ।का शची पारिजातस्य को वा शक्रःसुराधिपः ॥ ५,३०.४५ ॥
सामान्यःसर्वलोकस्य यद्येषोऽमृतमन्थने ।समुत्पन्नस्तरुः कस्मादोको गृह्णाति वासवः ॥ ५,३०.४६ ॥
यथा सुरा यथैवेन्दुर्यथा श्रीर्वनरक्षिणः ।सामान्यःसर्वलोकस्य पारिजातस्तथा द्रुमः ॥ ५,३०.४७ ॥
भर्तृ बहुमहागर्वाद्रुणद्ध्येनमथो शची ।तत्कथ्यतामलं क्षान्त्या सत्वा हारयति द्रुमम् ॥ ५,३०.४८ ॥
कथ्यतां च द्रुतं गत्वा पौलोम्या वचनं मम ।सत्यभामा वदत्येतदितिगर्वोद्धताक्षरम् ॥ ५,३०.४९ ॥
यदि त्वं दयिता भर्तुर्यदि वश्यः पतिस्तव ।मद्भर्तुर्हरतो वृक्षं तत्कारय निवारणम् ॥ ५,३०.५० ॥
जानामि ते पतिं शक्रं जानामि त्रिदशेश्वरम् ।पारिजातं तथाप्येनं मानुषी हारयामि ते ॥ ५,३०.५१ ॥
श्रीपराशर उवाचइत्युक्ता रक्षिणो गत्वा शच्याः प्रोचुर्यथोदितम् ।श्रुत्वा चोत्साहयामास शची चक्रं सुराधिपम् ॥ ५,३०.५२ ॥
ततःसमस्तदेवानां सैन्यैः परिवृतो हरिम् ।प्रययौ पारिजातार्थमिन्द्रोयोद्धुं द्विजोत्तम ॥ ५,३०.५३ ॥
ततः परिघनिस्त्रिंशगदाशूलवरायुधाः ।बभूवुस्त्रिदसाःसज्जाः शक्रे वज्रकरे स्थिते ॥ ५,३०.५४ ॥
ततो निरिक्ष्य गोविन्दो नागराजोपरि स्थितम् ।शक्रं देवपरिवारं युद्धाय समुपस्थितम् ॥ ५,३०.५५ ॥
चकार शङ्खनिर्घोषं दिशः शब्देन पूरयन् ।मुमोच शरसंघातान् सहस्रायुतशः शितान् ॥ ५,३०.५६ ॥
ततो दिशो नभश्चैव दृष्ट्वा शरशतैश्चितम् ।मुमुचुस्त्रिदशाःसर्वे ह्यस्त्रशस्त्राम्यनेकशः ॥ ५,३०.५७ ॥
एकैकमस्त्रं शस्त्रं च दैवैर्मुक्तं सहस्रशः ।चिच्छेद लीलयैवेशो जगतां मधुसूदनः ॥ ५,३०.५८ ॥
पाशं सलिलराजस्य समाकृष्यीरगात्पुनः ।चकार खण्डशश्चञ्च्वा बालपन्नगदेहवत् ॥ ५,३०.५९ ॥
यमेन प्रहितं दण्डं गदाविक्षेपखण्डितम् ।पृथिव्यां पातयामास भगवान् देवकीसुतः ॥ ५,३०.६० ॥
शिबिकां च धनेशस्य चक्रेण तिलशो विभुः ।चकार शौरिरर्कं च दृषृदृष्टहतौजसम् ॥ ५,३०.६१ ॥
नीतोऽग्निः शीततां बाणैर्द्राविता वसवो दिशः ।चक्रविच्छिन्नशुलाग्रा रुद्रा भुवि निपातिताः ॥ ५,३०.६२ ॥
साध्या विश्वेऽथ मरुतो गन्धर्वाश्चैव सा यकैः ।शार्ङ्गिणा प्रेरितैरस्ता व्योम्नि शाल्मलितूलवत् ॥ ५,३०.६३ ॥
गरुत्मानपि तुण्डेन पक्षाभ्यां च नखाङ्कुरैः ।भक्षयंस्ताडयन् देवान् दारयंश्च चचार वै ॥ ५,३०.६४ ॥
ततः शतसहस्रेण देवेन्द्रमधुसूदनौ ।परस्परं ववर्षाते धाराभिरिव तोयदौ ॥ ५,३०.६५ ॥
ऐरावतेन गरुडो युयुधे तत्र संकुले ।देवैः समस्तैर्युयुधे शक्रेण च जनार्दनः ॥ ५,३०.६६ ॥
भिन्नेष्वशेषबाणेषु शस्त्रेष्वस्त्रेषु च त्वरन् ।जग्राह वासवो वज्रं कृष्णश्चक्रं सुदर्शनम् ॥ ५,३०.६७ ॥
ततो हाहाकृतं सर्वं त्रैलोक्यं द्विजसत्तम ।वज्रचक्रकरौ दृष्ट्वा देवाराजजनार्दनौ ॥ ५,३०.६८ ॥
क्षिप्तं वज्रमथेन्द्रेण जग्राह भगवान्हरिः ।न मुमोच तदा चक्रं शक्रं तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ ५,३०.६९ ॥
प्रणष्टवज्रं देवेन्द्रं गरुडक्षतवाहनम् ।सत्यभामाब्रवीद्वीरं पलायनपरायणम् ॥ ५,३०.७० ॥
त्रैलोक्येश न ते युक्तं शचीभर्तुः पलायनम् ।पारिजातस्रगाभोगा त्वामुपस्थास्यते शची ॥ ५,३०.७१ ॥
कीदृशं देवराज्यं ते पारिजातस्रगुज्ज्वलाम् ।अपश्यतो यथापूर्वं ग्रणयाभ्यागतां शचीम् ॥ ५,३०.७२ ॥
अलं शक्र प्रयासेन न व्रीडां गन्तुमर्हसि ।नीयतां पारिजातोयं देवाःसंतु गतव्यथाः ॥ ५,३०.७३ ॥
परिगर्वावलेपेन बहुमानपुरःसरम् ।न ददर्श गृहं यातामुपचारेण मां शची ॥ ५,३०.७४ ॥
स्त्रीत्वादगुरुचित्ताहं स्वभर्तृश्लाघनापरा ।ततः कृतवती शक्र भवता सह विग्रहम् ॥ ५,३०.७५ ॥
तदलं पारिजातेन परस्वेन हृतेन मे ।रूपेण गर्विता सा तु भर्त्रा का स्त्री न गर्विता ॥ ५,३०.७६ ॥
श्रीपराशर उवाचइत्युक्तो वै निववृते देवराजस्तया द्विज ।प्राह चैनामलं चण्डि सख्युः खेदोक्तिविस्तरैः ॥ ५,३०.७७ ॥
इन्द्र उवाचन चापि सर्गसंहारस्थितिकर्ताखिलस्य यः ।जितस्य तेन मे व्रीडा जायते विश्वरूपिणा ॥ ५,३०.७८ ॥
यस्माज्जगत्सकलमेतदनादिमध्याद्यस्मिन्यतश्च न भविष्यति सर्वभूतात् ।तेनोद्भवप्रलयपालनकारणेन व्रीडा कथं भवति देवि निराकृतस्य ॥ ५,३०.७९ ॥
सकलभुवनसूतिर्मूर्तिरल्पाल्पसूक्ष्माविदितसकलवेद्यैर्ज्ञायते यस्य नान्यैः ।तमजमकृतमीशं शाश्वतं स्वेच्छयैनं जगदुपकृतिमर्त्यं को विजेतुं समर्थः ॥ ५,३०.८० ॥
इति श्रीविष्णुमहापुराणे पञ्चमांसे त्रिंशोध्यायः (३०)
Vishnu Purana by Maharshi Parashara, narrating to his disciple Maitreya (by tradition). Sanskrit text of all six amshas (126 adhyayas) as transcribed by the contributors of Sanskrit Wikisource. Source: Sanskrit Wikisource. The Vishnu Purana itself is ancient and in the public domain; this transcription is shared by Wikisource under CC BY-SA 4.0.