विष्णुपुराणम् · Amsha 5
अध्यायः १
Ask AIमैत्रेय उवाचनृपाणां कथितःसर्वो भवता वंशविस्तरः ।वंशानुचरितं चैव यथावदनुवर्णितम् ।अंशावतारो ब्रह्मर्षे योऽयं यदुकुलोद्भवः ।विष्णोस्तं विस्तरेणाहं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ ५,१.२ ॥
चकार यानि कर्माणि भगवान् पुरुषोत्तमः ।अंशांशेनावतीर्योर्व्यां तत्र तानि मुने वद ॥ ५,१.३ ॥
श्रीपारशर उवाचमैत्रेय श्रूयतामेतद्यत्पृष्टोऽहमिह त्वया ।विष्णोरंशांशसंभूतिचरितं जगतो हितम् ॥ ५,१.४ ॥
देवकस्य सुतां पूर्वं वसुदेवो महामुने ।उपयेमे महाभागां देवकीं देवतोपमाम् ॥ ५,१.५ ॥
कंसस्तयोर्वररथं चोदयामास सारथिः ।वसुदेवस्य देवक्या संयोगे भोजनन्दनः ॥ ५,१.६ ॥
आथान्तरिक्षे वागुच्चैः कंसमाभाष्य सादरम् ।मेघगंभीरनिर्घोषं समाभाष्येदमब्रवीत् ॥ ५,१.७ ॥
यामेतां वहसे मूढ सह भर्त्रा रथे स्थिताम् ।अस्यास्तवाष्टमो गर्भः प्राणानपहरिष्यति ॥ ५,१.८ ॥
श्रीपराशर उवाचइत्याकर्ण्यं समुत्पाट्य खड्गं कंसो महाबलः ।देवकीं हन्तुमारब्धो वसुदेवोऽब्रवीदिदम् ॥ ५,१.९ ॥
न हन्तव्या महाभाग देवकी भवतानघ ।समर्पयिष्ये सकलान्गर्भानस्योदरोद्भवान् ॥ ५,१.१० ॥
श्रीपराशर उवाचतथेत्याह ततः कंसो वसुदेवं द्विजोत्तम ।न घातयामास च तां देवकींसत्यगौरवात् ॥ ५,१.११ ॥
एतस्मिन्नेवकाले तु भूरिभारावपीडिता ।जगाम धरणी मेरौ समाजं त्रिदिवौकसाम् ॥ ५,१.१२ ॥
स ब्रह्मकान्सुरान्सर्वान्प्रणिपत्याथ मेदिनि ।कथयामास तत्सर्वं खेदात्करुणभाषिणी ॥ ५,१.१३ ॥
भूमिरुवाचअग्निःसुवर्णस्य गुरुर्गवां सूर्यः परो गुरुः ।ममाप्यखिललो कानां कुरुर्नारायणो गुरुः ॥ ५,१.१४ ॥
प्रजापतिपतिर्ब्रह्म पूर्वेषामपि पूर्वजः ।कलाकाष्ठानिमेषात्मा कालश्चाव्यक्तमूर्तिमान् ॥ ५,१.१५ ॥
तदंशभूतःसर्वैषां समूहो वःसुरोत्तमाः ॥ ५,१.१६ ॥
आदित्या सरुतःसाध्या रुद्रा वस्वश्विवह्नयः ।पितरो ये च लोकानां स्रष्टारोऽत्रिपुरोगमाः ॥ ५,१.१७ ॥
एते तस्याप्रमेयस्य विष्णो रूपं महात्मनः ॥ ५,१.१८ ॥
यक्षराक्षसदैतेयपिशाचोरगदानवाः ।गन्धर्वाप्सरसश्चैवरूपं विष्णोर्महात्मनः ॥ ५,१.१९ ॥
ग्रहर्क्षतारकाचित्रगगनाग्निजलानिलाः ।अहं च विषयाश्चैव सर्व विष्णुमयं जगत् ॥ ५,१.२० ॥
तथा चानेकरूपस्य यस्य रूपाण्य हर्निशम् ।बाध्यबाधकतां यान्ति कल्लोला इव सागरे ॥ ५,१.२१ ॥
तत्सांप्रतममी दैत्याः कालनेमिपुरोगमाः ।मर्त्यलोकं समाक्रम्य बाधन्तेऽहर्निशं प्रजाः ॥ ५,१.२२ ॥
कालनेमिर्हतो योऽसौ विष्णुना प्रभविष्णुना ।उग्रसेनसुतः कंसःसंभूतःस महासुरः ॥ ५,१.२३ ॥
आरिष्टो धेनुकः केशी प्रलंबो नरकस्तथा ।सुंदोऽसुरस्तथात्युग्रो बाणश्चापि बलेःसुतः ॥ ५,१.२४ ॥
तथान्ये च महावीर्या नृपाणां भवनेषु ये ।समुत्पन्ना दुरात्मानस्तान्न संख्यातुमुत्सहे ॥ ५,१.२५ ॥
अक्षोहिण्योत्र बहुला दिव्यमूर्तिधराःसुराः ।महाबलानां दृप्तानां दैत्येन्द्रणां ममोपरि ॥ ५,१.२६ ॥
तद्भूरिभार पीडार्ता न शक्नोम्यमरेश्वराः ।बिभर्तुमात्मानमहमिति विज्ञापयामि वः ॥ ५,१.२७ ॥
क्रियतां तन्महाभागा मम भारावतारणम् ।यथा रसातलं नाहं गच्छेयमतिविह्वला ॥ ५,१.२८ ॥
इत्याकर्ण्य धरावाक्यमशेषैस्त्रिदशेश्वरैः ।भुवो भारावतारार्थं ब्रह्मा प्राह प्रचोदितः ॥ ५,१.२९ ॥
ब्रह्मोवाचयथाह वसुधा सर्वं सत्यमेव दिवौकसः ।अहं भवो भवन्तश्च सर्वे नारायणात्मकाः ॥ ५,१.३० ॥
विभूतयश्च यास्तस्य तासामेव परस्परम् ।आधिक्यन्यू६ अताबाध्यबाधकत्वेन वर्तते ॥ ५,१.३१ ॥
तदागच्छत गच्छामः क्षीराब्धेस्तटमुत्तमम् ।तत्राराध्य हरिं तस्मै सर्वं विज्ञापयाम वै ॥ ५,१.३२ ॥
सर्वथैव जगत्यर्थे स सर्वात्मा जगन्मयः ।सत्त्वांशेनावतीर्योर्व्यां धर्मस्य कुरुते स्थितिम् ॥ ५,१.३३ ॥
श्रीपराशर उवाचइत्युक्त्वा प्रययो तत्र सह देवैः पितामहः ।समाहितमनाश्चैवं तुष्टाव गरुडध्वजम् ॥ ५,१.३४ ॥
ब्रह्मोवाचद्वे विद्ये त्वमनाम्नायपरा चैवापरा तथा ।त एव भवतो रूपे मूर्तामूर्तात्मिके प्रभो ॥ ५,१.३५ ॥
द्वे ब्रह्मणी त्वणीयोतिस्थूलात्मन्सर्व सर्ववित् ।शब्दब्रह्मपरं चैव ब्रह्म ब्रह्ममयस्य यत् ॥ ५,१.३६ ॥
ऋग्वेदस्त्वं यजुर्वेदःसामवेदस्त्वथर्वणः ।शिक्षाकल्पो निरुक्तं च च्छन्दो ज्योतिषमेव च ॥ ५,१.३७ ॥
इतिहासपुराणे च तथा व्याकरणं प्रभो ।मीमांसा न्यायशास्त्रं च धर्मशास्त्राण्यधोक्षज ॥ ५,१.३८ ॥
आत्माऽत्मदेहगुणवद्विचाराचारि यद्वच ।तदप्याद्यपते नान्यदध्यात्मात्मस्वरूपवत् ॥ ५,१.३९ ॥
त्वमव्यक्तमनिर्देश्यमचिन्त्यानामवर्मवत् ।अपाणिपादरूपं च शुद्धं नित्यं परात्परम् ॥ ५,१.४० ॥
शृणोष्यकर्णः परिपश्यसि त्वमचक्षुरूपो बहुरूपरूपः ।अपादहस्तो जवनो ग्रहीता त्वं वेत्सि सर्वं च सर्ववेद्यः ॥ ५,१.४१ ॥
अणोरणीयां समसत्स्वरूपं त्वां पश्यतो ज्ञाननिवृत्तिरग्र्या ।धीरस्य धीरस्य बिभर्ति नान्यद्वरेण्यरूपात्परतः परात्मन् ॥ ५,१.४२ ॥
त्वं विश्वनाभिर्भुवनस्य गोप्ता सर्वाणि भूतानि तवान्तराणि ।यद्भूतभव्यं यदणोरणीयः पुमांस्त्वमेकः प्रकृतेः परस्तात् ॥ ५,१.४३ ॥
एकश्चतुर्धा भगवान्हुताशो वर्चोविभूतं जगतो ददासि ।त्वं विश्वतश्चक्षुरनन्तमूर्ते त्रेधा पदं त्वं निदधासि धातः ॥ ५,१.४४ ॥
यथाग्निरेको बहुधा समिध्यते विकारभेदैरविकाररूपः ।तथा भवान्सर्वगतैकरूपी रूपाण्यशेषाण्यनुपुष्यतीश ॥ ५,१.४५ ॥
एकं तवाग्र्यं परमं पदं यत्पश्यन्ति त्वां सूरयो ज्ञानदृश्यम् ।त्वत्तो नान्यत्किञ्चिदस्ति स्वरूपं यद्वा भूतं यच्च भव्यं परात्मन् ॥ ५,१.४६ ॥
व्यक्ताव्यक्तस्वरूपस्त्वं समष्टिव्यष्टिरूपवान् ।सर्वज्ञःसर्वनित्सर्वशक्तिज्ञानबलर्धिमान् ॥ ५,१.४७ ॥
अन्यूनश्चाप्यवृद्धिश्च स्वाधीनो नादिमान्वशी ।क्लमतन्द्री भयक्रोधकामादिभिरसंयुतः ॥ ५,१.४८ ॥
निरवद्यः परः प्राप्तेर्निरधिष्ठोऽक्षरः क्रमः ।सर्वेश्वरः पराधारो धाम्नां धामात्मकोऽक्षयः ॥ ५,१.४९ ॥
सकलावरणानीतनिरालंबनभावन ।महाविभूतिसंस्थान नमस्ते पुरुषोत्तम ॥ ५,१.५० ॥
नाकारणात्कारणाद्वा कारणाकारणान्न च ।शरीरग्रहणं वापि धर्मत्राणाय केवलम् ॥ ५,१.५१ ॥
श्रीपराशर उवाचइत्येवं संस्तवं श्रुत्वा मनसा भगवानजः ।ब्रह्माणमाह प्रीतेन विश्वरूपं प्रकाशयन् ॥ ५,१.५२ ॥
श्रीभगवानुवाचभोभो ब्रह्मंस्त्वया मत्तःसह देवैर्यदिष्यते ।तदुच्यतामशेषं च सिद्धमेवावधार्यताम् ॥ ५,१.५३ ॥
श्रीपराशर उवाचततो ब्रह्मा हरेर्दिव्य विश्विरूपमवेक्ष्य तत् ।तुष्टाव भूयो देवेषु साध्वसावनतात्मसु ॥ ५,१.५४ ॥
ब्रह्मोवाचनमो नमस्तेस्तु सहस्रकृत्वःसहस्रबाहो बहुवक्त्रपाद ।नमोनमस्ते जगतः प्रवृत्तिविनाशसंस्थानकराप्रमेय ॥ ५,१.५५ ॥
सूक्ष्मातिसूक्ष्मातिबृहत्प्रमाम गरीयसामप्यतिगौरवात्मन् ।प्रधानबुद्धीन्द्रियवत्प्रधानमूलात्परात्मन्भगवन्प्रसीद ॥ ५,१.५६ ॥
एषा मही देव महीप्रसूतैर्महासुरैः पीडितशैलबन्धा ।परायणं त्वां जगतामुपैति भारावतारार्थमपारसार ॥ ५,१.५७ ॥
एते वयं वृत्ररिपुस्तथायं नासत्यदस्त्रौ वरुणस्तथैव ।इमे च रुद्रा वसवःससूर्याःसमीरणाग्निप्रसुखास्तथान्ये ॥ ५,१.५८ ॥
सुराःसमस्ताःसुरनाथकार्यमेभिर्मया यच्च तदीश सर्वाम् ।आज्ञापयाज्ञां परिपालयन्तस्तवैव तिष्ठाम सदास्तदोषाः ॥ ५,१.५९ ॥
श्रीपराशर उवाचएवं संस्तूयमानस्तु भगवान्परमेश्वरः ।उज्जहारात्मनः केशौ सितकृष्णौ महामुने ॥ ५,१.६० ॥
उवाच च सुरानेतौ मत्केशौ वसुधातले ।अवतीर्य भुवो भारक्लेशहानिं करिष्यतः ॥ ५,१.६१ ॥
सुराश्च सकलाःस्वांशैरवतीर्य महीतले ।कुर्वन्तु युद्धमुन्मत्तैः पूर्वोत्पन्नैर्महासुरैः ॥ ५,१.६२ ॥
ततः क्षयमशेषास्ते दैतेया धरमीतले ।प्रयास्यन्ति न संदेहो मद्दृपातविचूर्णिताः ॥ ५,१.६३ ॥
वसुदेवस्य या पत्नी देवकी देवतोपमा ।तत्रायमष्टमो गर्भो मत्केशो भविता सुराः ॥ ५,१.६४ ॥
अवतीर्य च तत्रायं कंसं घातयिता भुवि ।कालनेमीं समुद्भूतमित्युक्त्वान्तर्दधे हरिः ॥ ५,१.६५ ॥
अदृश्याय ततस्तस्मै प्रणिपत्य महामुने ।मेरुपृष्ठं सुरा जग्मुरवतेरुश्च भूतले ॥ ५,१.६६ ॥
कंसाय चाष्टमो गर्भो देवक्या धरणीधरः ।भविष्यतीत्याच चक्षे भगवान्नारदो मुनिः ॥ ५,१.६७ ॥
कंसोऽपि तदुपश्रुत्य नारदात्कुपितस्ततः ।देवकीं वसुदेवं च गृहे गुप्तावधारयत् ॥ ५,१.६८ ॥
वसुदेवेन कंसाय तेनैवोक्तं यथा पुरा ।तथैव वसुदेवोऽपि पुत्रमर्पितवान् द्विज ॥ ५,१.६९ ॥
हिरण्यकशिपोः पुत्राःषड्गर्भा इति विश्रुताः ।विष्णुप्रयुक्ता स्तान्निद्राक्रमाद्गर्भानयोजयत् ॥ ५,१.७० ॥
योगनिद्रा महामाया वैष्णवी मोहितं यया ।अविद्यया जगत्सर्वं तामाह भगवान्हरिः ॥ ५,१.७१ ॥
श्रीभगवानुवाचनिद्रे गच्छ ममादेशात्पातालातलसंश्रयान् ।एकैकत्वेन षड्गर्भान्देवकीजठरं नय ॥ ५,१.७२ ॥
हतेषु तेषु कंसेन शेषाख्योंशस्ततो मम ।अंशांशोनादरे तस्याःसप्तमः संभविष्यति ॥ ५,१.७३ ॥
गोकुले वसुदेवस्य भार्यान्या रोहिणी स्थिता ।तस्याःस संभूतिसमं देवि नेयस्त्वयोदरम् ॥ ५,१.७४ ॥
सप्तमो भोजरा जस्य भयाद्रोधोपरोधतः ।देवक्याः पितितो गर्भ इति लोको वदिष्यति ॥ ५,१.७५ ॥
गर्भसंकर्षणात्सोऽथ लोके संकर्षणेति वै ।संज्ञामवाप्स्यते वीरः श्वेताद्रिशिखरोपमः ॥ ५,१.७६ ॥
ततोऽहं संभविष्यामि देवकीजठरे शुभे ।भर्गं त्वया यशोदाया गन्तव्यमविलंबितम् ॥ ५,१.७७ ॥
प्रावृट्काले च नभसि कृष्णाष्टम्यामहं निशि ।उत्पत्स्यामि नवम्यां तु प्रसूतिं त्वमवाप्स्यसि ॥ ५,१.७८ ॥
यशोदाशयने मां तु देवक्यास्त्वामनिन्दिते ।मच्छक्तिप्रोरितमतिर्वसुदेवो नयिष्यति ॥ ५,१.७९ ॥
कंसश्च त्वामुपादाय देवि शैलशिलातले ।प्रक्षेप्स्यत्यन्तारिक्षे च संस्थानं त्वमवाप्स्यसि ॥ ५,१.८० ॥
ततस्त्वां शतदृक्छक्रः प्रणम्य मम गौरवात् ।प्रणिपातानतशिरा भगिनीत्वे ग्रहीष्यति ॥ ५,१.८१ ॥
त्वं च शुंभनिशुंभादीन्हत्वा दैत्यान्सहस्रशः ।स्थानैरनेकैः पृथिवीमशेषां मण्डयिष्यसि ॥ ५,१.८२ ॥
त्वं भूतिः सन्नतिः क्षान्तिः कान्तिर्द्यौः पृथिवी धृतिः ।लज्जापुष्टी रुषा या तु काचिदन्या त्वमेव सा ॥ ५,१.८३ ॥
ये त्वामार्येति दुर्गेति वेदगर्भांबिकेति च ।भद्रेति भद्रकालीति क्षेमदा भग्यदेति च ॥ ५,१.८४ ॥
प्रातश्चैवापराह्ने च स्तोष्यन्त्यानम्रमूर्तयः ।तेषां हि प्रार्थितं सर्वं मत्प्रसादाद्भविष्यति ॥ ५,१.८५ ॥
सुरामांसोपहरैश्च भक्ष्यभोज्यैश्च पूजिता ।नॄणामशेषसामांस्त्वं प्रसन्ना संप्रदास्यसि ॥ ५,१.८६ ॥
ते सर्वे सर्वदा भद्रे मत्प्रसादादसंशयम् ।असंदिग्धा भविष्यन्ति गच्छ देवि यथोदितम् ।
इति विष्णुमहापुराणे पञ्चमांशे प्रथमोऽध्यायः (१)
Vishnu Purana by Maharshi Parashara, narrating to his disciple Maitreya (by tradition). Sanskrit text of all six amshas (126 adhyayas) as transcribed by the contributors of Sanskrit Wikisource. Source: Sanskrit Wikisource. The Vishnu Purana itself is ancient and in the public domain; this transcription is shared by Wikisource under CC BY-SA 4.0.